Tarixə inqilablar, repressiyalar, texniki tərəqqilər, elmi nailiyyətlər əsri kimi daxil olan XX əsr insanlığın yaddaşına qan, göz yaşı və dağıntılarla yazıldı. Bu sınaqların ən amansızı isə İkinci Dünya müharibəsi idi. Qitələri titrədən bu fəlakət yalnız orduların toqquşması deyil, bütöv xalqların taleyini alt-üst edən, milyonlarla insanın həyatını yarımçıq qoyan qlobal bir faciə idi. Müharibə şəhərləri xarabalığa çevirdi, ölkələri, ailələri parçaladı, insanlıq üçün bəşəri dəyərlərin hansı uçurumlara yuvarlana biləcəyini bütün amansızlığı ilə dünyaya nümayiş etdirdi. 1939–1945-ci illəri əhatə edən Böyük Vətən müharibəsi isə bu ümumbəşəri faciənin ən ağır və həlledici mərhələsi oldu. Alman faşizminə qarşı aparılan bu ölüm-dirim savaşında Sovet İttifaqının bütün xalqları kimi Azərbaycan xalqı da tarix səhnəsinə böyük məsuliyyətlə çıxdı. Azərbaycan torpağının yetirdiyi oğul və qızlar yalnız silah gücü ilə deyil, iradə, fədakarlıq və sarsılmaz inamla bu mübarizənin ön cəbhələrində yer aldılar. Məhz bu əzm və birlik sayəsində faşizm üzərində qazanılan tarixi qələbənin salnaməsində Azərbaycan Respublikasının və onun vətəndaşlarının adı qızıl hərflərlə yazıldı. Müharibənin ilk günlərindən Azərbaycan xalqı alman faşizminə qarşı mübarizəyə qalxmışdır. Respublikamızın minlərlə vətəndaşı könüllü olaraq cəbhəyə yollanmaq üçün müraciət etmişdir. Təkcə müharibənin ilk günlərində 40 mindən artıq azərbaycanlı könüllü şəkildə cəbhəyə getmək istəmiş, həmin dövrdə 180 min nəfər xalq ordusuna yazılmışdır.1941–1945-ci illərdə, eləcə də ondan əvvəlki dövrlərdə Azərbaycanın oğul və qızları döyüş meydanlarında igidliklə vuruşmuş, böyük rəşadət və qəhrəmanlıq nümunələri göstərmişlər. Müharibə illərində Azərbaycan Respublikasından təxminən  600 mindən çox oğlan və qızları  cəbhəyə yollanmışdır. Onlardan 300 min nəfəri faşizmə qarşı mübarizədə canından keçmişdir. Azərbaycanlı döyüşçülər alman faşizminə qarşı müharibənin son gününədək amansız və cəsarətli mübarizə aparmış, göstərdikləri şücaət və qəhrəmanlıqla qələbənin əldə olunmasına öz layiqli töhfələrini vermişdir. On minlərlə azərbaycanlı döyüşlərdə fərqləndiklərinə görə yüksək orden və medallarla təltif edilmişdir. Cəbhədə göstərdikləri misilsiz igidliyə görə 130 nəfər azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Müharibədən qayıdanların bir qismi əlil və şikəst olmuş, bir çoxu isə sonradan aldığı yaraların fəsadları nəticəsində həyatını itirmişdir. Bu gün də aramızda müharibənin ağrılarını və izlərini öz taleyində daşıyan insanlar az deyil. Bir sözlə, Alman faşizminə qarşı aparılan bu müharibədə Azərbaycan xalqı qəhrəmanlıq və şücaət göstərərək tariximizin ən şanlı səhifələrindən birini yazmışdır. Lakin bu tarixi zəfər yalnız ön cəbhələrdə qazanılan hərbi uğurların nəticəsi deyildi. Qələbənin görünməyən, lakin taleyüklü bir cəbhəsi də vardı: düşmən içərisində aparılan partizan mübarizəsi və arxa cəbhədə göstərilən misilsiz fədakarlıq. Müharibənin taleyini həll edən bu səssiz, amma qüdrətli cəbhədə Azərbaycan xalqı bütün gücü ilə səfərbər olmuşdu.  Müharibənin ilk günlərindən etibarən respublikanın şəhər və kəndlərində həyat bir məqsədə - qələbəyə xidmət etməyə başladı. Zavodlarda, fabriklərdə, neft mədənlərində, kolxoz və sovxozlarda insanlar gecə ilə gündüzü bir-birindən ayırmadan çalışır, ön cəbhəyə silah, yanacaq, ərzaq və ümid göndərirdilər. Arxa cəbhədə atılan hər bir addım, görülən hər bir iş döyüş meydanında sıxılan tətik qədər dəyərli idi və məhz bu ümumxalq fədakarlığı faşizm üzərində qələbəni yaxınlaşdıran əsas amillərdən birinə çevrilmişdir. Azərbaycanın müharibədəki xüsusi rolu, hər şeydən əvvəl, onun nefti ilə bağlı idi. Həmin illərdə Sovet İttifaqında hasil olunan neftin təxminən 70 faizi Azərbaycanın payına düşürdü. Bu qədər böyük həcmdə neftin istehsalı Azərbaycan neftçilərinin misilsiz fədakarlığı sayəsində mümkün olmuşdur. Əgər Azərbaycan nefti olmasaydı, motorlar və texnika müharibəsi bu qədər uğurlu və səmərəli nəticə verə bilməzdi. Azərbaycan neftçiləri gecə-gündüz neftin çıxarılması, emalı və cəbhəyə çatdırılması üçün ağır və təhlükəli şəraitdə çalışırdılar. Onların hər biri bu yolda canını belə əsirgəmədən faşizm üzərində qələbəyə xidmət edirdi. Eyni zamanda Azərbaycan alimləri tərəfindən yüksək oktanlı benzin, kerosin və digər neft məhsulları ixtira edilərək respublikada istehsal olunurdu. Müharibə illərində Azərbaycanın sənaye müəssisələri, xüsusilə maşınqayırma zavodları silah və sursat istehsalına tam gücü ilə cəlb edilmişdi. Bu dövrdə respublikada 130 növdən artıq silah və sursat istehsal olunaraq cəbhəyə göndərilirdi. Dəhşətli müharibənin qarşısının alınması üçün  SSR ərazisində 87 batalyon, 1123 özünümüdafiə dəstəsi, 77-ci, 223-cü, 271-ci, 396-cı, 402-ci, 416-cı atıcı diviziyaları formalaşdırılmışdır. Şəxsi heyətinin böyük hissəsi azərbaycanlılardan ibarət olan bu diviziyalar Qafqaz dağlarından başlayaraq Berlinədək şərəfli döyüş yolu keçmiş və qələbənin qazanılmasında mühüm rol oynamışdır. 416-cı Taqanroq diviziyasının döyüş şücaətini əbədiləşdirmək məqsədilə Rostov vilayətində, 77-ci Simferopol diviziyasının qəhrəmanlığını yaşatmaq üçün isə Krımda, Sapun dağında möhtəşəm abidələr ucaldılmışdır.  Alman faşizminə qarşı partizan hərəkatının təşkili Böyük Vətən müharibəsinin ilk günlərindən dövlət səviyyəsində həyata keçirilməyə başlandı. SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin və ÜİK(b) MK-nın 1941-ci il 29 iyun tarixli direktivlərində, eləcə də 1941-ci il 19 iyul tarixli “Alman ordularının arxasında mübarizənin təşkili haqqında” qərarında müvəqqəti işğal olunmuş ərazilərdə düşmən üçün dözülməz şərait yaratmaq əsas vəzifə kimi müəyyən edilirdi. Bu sənədlər işğalçılara qarşı süvari və piyada partizan dəstələrinin yaradılmasını, gizli partiya təşkilatları şəbəkəsinin qurulmasını və düşmən arxasında mübarizənin bütün formalarına rəhbərliyin təmin edilməsini nəzərdə tuturdu. Müharibənin ilk aylarında sovet ordusunun yaşadığı ağır itkilər nəticəsində minlərlə döyüşçü faşistlərin əsirliyinə düşmüşdü. Lakin düşərgələrdə tətbiq olunan dözülməz işgəncələr, alçaldıcı təbliğat və təxribatlar onların böyük əksəriyyətinin iradəsini qıra bilməmiş, əksinə, hərbi təlim və döyüş təcrübəsinə malik olan bu insanlar fürsət düşən kimi əsirlikdən qaçmış və partizan dəstələrinə qoşularaq faşizmə qarşı mübarizəni davam etdirmişdilər. Bu mübarizədə azərbaycanlı döyüşçülər də xüsusi fəallıq göstərmişlər. Onlar Pskov, Tula, Krasnodar, Kalinin və Rusiyanın digər işğal olunmuş vilayətlərində fəaliyyət göstərən partizan dəstələrinin tərkibində qəhrəmanlıqla vuruşmuşlar. İkinci Dünya müharibəsi illərində Avropanın işğal olunmuş ərazilərində, o cümlədən İtaliyada formalaşdırılmış müqavimət hərəkatında da azərbaycanlı döyüşçülər xüsusi şücaət nümayiş etdirmişlər. Ölümü hər gün gözləri ilə görən, möcüzə nəticəsində sağ qalan azərbaycanlı əsirlər fürsət düşən kimi düşərgələrdən qaçır, faşizmə qarşı mübarizənin ön sıralarına  - antifaşist hərəkatına və yerli partizan dəstələrinə qoşulurdular. Onlar yad torpaqlarda, naməlum dağlarda və meşələrdə vuruşsalar da, qəlblərində Vətəni daşıyır, Azərbaycan adını ləyaqətlə təmsil edirdilər. Bu igidlər faşizmə qarşı mübarizədə yalnız silahın gücünə deyil, ruhun sarsılmazlığına arxalanırdılar. Onların qələbəsi güllənin sürətində yox, iradənin möhkəmliyində idi. Məhz bu mənəvi üstünlük onları ən ağır sınaqlarda belə sınmayan döyüşçülərə çevirirdi.  1941–1945-ci illərdə faşist Almaniyası işğal etdiyi ərazilərdə və SSRİ-nin tərkibində yaşayan müsəlman və digər xalqların nümayəndələrindən ibarət hərbi dəstələr yaratmaq siyasətini həyata keçirməyə çalışdı. Bu siyasət zahirən “könüllülük” pərdəsi altında təqdim olunsa da, əslində əsir düşmüş insanların ağır fiziki və psixoloji vəziyyətindən istifadə etməyə hesablanmışdı. Faşistlər insan iradəsini sındıraraq onu öz məqsədlərinə tabe etdirmək istəyirdi. Lakin alman faşizmi bu niyyətində yanılmışdı. Zorla yaradılan bu dəstələrdə ruhən əsarəti qəbul etməyən insanlar vardı. Onlar fürsət düşən kimi gizli müqavimət göstərir, silahı faşizmə qarşı çevirirdilər. Zaman sübut etdi ki, düşmən insanı əsir ala bilər, amma onun vicdanını və inamını əsla əlindən ala bilməz. Legionlar daxilində getdikcə artan narazılıq, açıq itaətsizlik və gizli müqavimət faşistləri ciddi şəkildə narahat edirdi. Nəticədə 1944-cü ilin yanvarında Şərq legionlarının Qərb cəbhələrinə köçürülməsi barədə qəti qərar qəbul olundu. Bu qərara əsasən, SSRİ ərazisində yerləşdirilən Azərbaycan legionları Fransanın Normandiya və Bretan bölgələrinə göndərildi. Bu isə legionçular arasında kəskin etiraz doğurdu. Öz iradələrinə zidd şəkildə başqa cəbhələrə sürgün edilən azərbaycanlılar açıq itaətsizlik nümayiş etdirir, bəziləri isə meşələrə çəkilərək Ukrayna millətçilərinə və Avropada fəaliyyət göstərən partizan dəstələrinə qoşulurdular. Artan itaətsizlik dalğasını nəzərə alan Almaniyanın hərbi-siyasi rəhbərliyi 1943-cü ilin sonlarında sovet hərbi əsirlərindən ibarət böyük bir qrupun Şimali İtaliyaya göndərilməsi qərarını verdi. Faşistlər bu insanlara “azadlıq” və “yaxşı həyat şəraiti” vəd etsələr də, əsl məqsəd onları İtaliya və Yuqoslaviya partizanlarına qarşı cəza dəstələrində istifadə etmək idi. Lakin hadisələrin sonrakı gedişi göstərdi ki, faşizm bu hesablamada da yanılmışdır. Bu sınaq dolu, taleyüklü günlərdə sovet sərhədlərindən uzaqlaşdırılan azərbaycanlı hərbi əsirlər arasında gizli antifaşist təşkilatlanma prosesi başladı. Müqavimət hərəkatının ön sıralarında Rza Ağazadə, Cavad Həkimli, Mehdi Hüseynzadə, Mikayıl Qulubəyov və digər azərbaycanlı döyüşçülər dayanırdı. Onların yaratdığı gizli təşkilat minlərlə sovet hərbi əsirinin birləşməsində və işğal olunmuş ərazilərdə faşizmə qarşı mübarizədə mühüm rol oynadı. İtaliya ərazisində, xüsusilə Triyest ətrafında fəaliyyət göstərən Yuqoslaviya və İtaliya partizanları ilə əlaqə yaratmaq ilk mərhələdə as an olmadı. Bunun əsas səbəbi faşistlərin yerli əhali arasında yaydığı məqsədli şayiələr idi. Guya sovet hərbi əsirləri partizanlara qarşı cəza tədbirlərində iştirak etməyə hazırlaşırdılar. Lakin zaman keçdikcə bu yalanlar ifşa olundu və düşmənin hiyləsi iflasa uğradı. Stranse əsir düşərgəsindən İtaliyaya, Triyest və Yuqoslaviya ərazilərinə köçürülən sovet hərbi əsirləri arasında xeyli sayda azərbaycanlı var idi. Onlar Yuqoslaviya - İtaliya partizan diviziyasının tərkibində ayrıca rota yaradaraq alman faşizminə qarşı mübarizədə fəal iştirak etdilər və düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirdilər. Eyni zamanda, alman ordusunun tərkibində döyüşən “Türküstan diviziyası”nda olan azərbaycanlılar da 1944-cü ildə İsrafil bəy İsrafilbəyovun komandanlığı altında Şimali İtaliyaya göndərilərkən artıq müharibənin taleyinin həll olunduğunu dərk edərək silahlarını faşizmə qarşı çevirdilər. Bu mübarizənin rəmzinə çevrilmiş adlardan biri əfsanəvi partizan Mehdi Hüseynzadə idi. O, Vətəndən minlərlə kilometr uzaqda Adriatik dənizi sahillərində İtaliya və Yuqoslaviya partizanları ilə çiyin-çiyinə döyüşərək xalqımızın adını dünyada ucaltdı. Mehdi Hüseynzadə, Cavad Həkimli, Qasım Əmrahov, Sadıq Nadirli, Cabbar Quliyev, Mikayıl Qulubəyov, Əsəd Qurbanov, Cəmil İsmayılov ilə birlikdə sovet əsirlərindən ibarət gizli “rus rotası”nı yaratdı.  İtaliyanın Florensiya şəhərindəki “Toskana-nuova-2” nəşriyyatında həmvətənimiz, tanınmış bakılı jurnalist, yazıçı, politoloq Ruqiyyə Əliyevanın “Azərbaycanlı partizanlar İtaliyada” kitabı çapdan çıxmışdır. Bu nəşrin italyan dilində versiyasının əsasını hitler faşizmi üzərində Qələbənin 60 illiyi münasibətilə Ruqiyyə Əliyevanın Bakıda “Vətən” nəşriyyatında çapdan çıxmış “Avropa müqavimət hərəkatında azərbaycanlılar” adlı kitabının “İtaliyada müqavimət hərəkatı” fəsli təşkil edir. Xatırladaq ki, həmin kitab üç fəsildən ibarətdir: “Yuqoslaviyada müqavimət hərəkatı”, “Fransada müqavimət hərəkatı” və “İtaliyada müqavimət hərəkatı”. Arxivlərdə çalışan Ruqiyyə Əliyeva “Patriot sertifikatı” almış 35 azərbaycanlının italyan dilində tərtib edilmiş siyahısını tapmağa müvəffəq olmuşdur. Bu sənəd həmin şəxslərin İtaliya müqavimət hərəkatında fəal iştirak etməsinə sübutdur. “Azərbaycanlı partizanlar İtaliyada” kitabını italyan dilinə tərcümə edən Florensiya Universitetinin professoru, əvvəllər Aqliana şəhərinin meri olmuş Renato Rizaliti həm də kitaba ön söz yazmışdır. 1976-cı ildə İtaliyada Renato Rizalitinin “Pistoyada antifaşist müqavimət hərəkatı” adlı kitabı nəşr edilmişdir. Müəllif həmin kitabın bir nüsxəsini Bakıya, vaxtilə “Ubaldo Fantaççi” partizan dəstəsinin üzvü olmuş, Pistoyada azadlıq mübarizəsinin fəal iştirakçısı, İtaliyanın ali hərbi mükafatları sayılan “Qaribaldi ulduzu” və “Əsgəri rəşadətə görə” ordenlərinə layiq görülmüş Məmməd Bağırova göndərmişdir. Müəllif kitabın titul vərəqində rus dilində bu sözləri yazmışdı: “Yaşasın antifaşist müqavimətinin qəhrəmanları!”. 1983-cü ildə Məmməd Bağırovun dəvəti ilə Bakıya gələn Rizaliti 1 May nümayişi zamanı Hökumət Evinin tribunasında parad iştirakçılarını salamlamışdır.   31-ci Qaribaldi briqadasının partizan dəstəsinin (yeri gəlmişkən, həmin dəstənin komandiri həmvətənimiz İbrahim İbrahimov idi) üzvü olmuş 35 azərbaycanlı döyüşçüdən hələlik yalnız 8-nin sənədləri aşkar edilmişdir.  İkinci Dünya Müharibəsində azərbaycanlıların Avropa müqavimət hərəkatında iştirakı hələ də olduqca aktualdır. İtaliyadakı ilk sovet partizanları 27 sentyabr 1943-cü ildə Neapol (Napoli) yaxınlığında Santa Maria Kapua Vetere bölgəsində həlak olmuş azərbaycanlı iki qardaş olub. İtalyanlar onların adlarını təhrif olunmuş Taşibayo və Naşibayo Mikay kimi xatırlayırlar.  1975-ci ilə qədər Mussolinini həbs edənlər arasında olmuş azərbaycanlı Vilayət “İlya” Hüseynovu italyanlar ukraynalı hesab edirdilər, belə ki, səhvən onun doğulduğu şəhər Kirovoqrad kimi qeyd edilmişdi. Arxiv sənədləri onun 1944-cü il dekabrın 30-da, Duçenin həbsindən 4 ay əvvəl vəfat etdiyini əminliklə söyləməyə imkan verir. İsmayıl İbrahimova və başqa bir partizana komandanlığın əmri ilə mərmər obelisk – lövhə qoyulmuşdur. Onların komandiri Hilal Cavadov sağ-salamat qayıtmış və bu məlumatların qorunmasında mühüm rol oynamışdır. Məlumat üçün onu da qeyd edək ki, İtaliyada döyüşmüş 6000 Sovet partizanlarından yalnız biri - Məmməd Bağırov İtaliyanın hərbi təqaüdçüsü idi. O, həmçinin Pistoya şəhərinin fəxri vətəndaşı idi. 1945-ci il 7 fevral tarixində Udine şəhərində yerləşən həbsxanaya ordakı partizanları azad etmək məqsədilə hücum olunub, hücumu həyata keçirən 21 nəfərdən üçü Sovet İttifaqından olub. Onlar Qafqazlı Pietto, Moskvalı Mixail və Xarkovlu Vittorio Litovko idi. Bütün sənədlərdə Qafqazlı Pietto kimi qeyd olunan əslində naxçıvanlı Əli Babayev idi. O, Çapayev adlı batalyonun komandiri idi. Moskvalı Mixailin güman olunan adı şəmkirli Oruc Əliyevdir. Əli Babayevin gümüş medala layiq görülməsinə dair sənəd Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivində mühafizə olunmaqdadır. Məmməd Səməd oğlu Bağırovun İkinci Dünya müharibəsi zamanı döyüş yolu cənub-qərb cəbhəsindən - Xarkov vilayətindən başlamışdır. Burada 317-ci diviziyanın 773-cü artilleriya alayı tərkibində döyüşmüşdür. Bu zaman almanlar qələbədən ruhlanaraq çoxsaylı qüvvə ilə Sovet İttifaqının içərilərinə doğru hücumlarını davam etdirdilər. Onlar Lozevoy, Barvenko və başqa yaşayış məntəqələrini alanda Məmməd Bağırovun bölüyü düşmən mühasirəsinə düşür. Ciddi müqavimətə baxmayaraq Bağırov ağır yaralanaraq əsir düşür. Əsirlik zamanı o tif xəstəliyinə tutulur. Başına faşistlər tərəfində “27” damğası vurulur. Çox keçmədən Məmməd Bağırovu Azəbaycanlı əsirlərdən ibarət olan Azərbaycan legionunun sıralarına daxil edirlər. Legiondan qaçan Bağırov çox keçmədən partizanların dəstəsinə qoşulur. 1944-cü ildə İtaliyada Umberto Fantaççi adına beynəlmiləl partizan dəstəsi tərkibində faşizmə qarşı mübarizə aparanların sırasında yer almışdır. Onu da qeyd edək ki, həmin dəstədə 20 millətin nümayəndəsi mübarizə aparmış və onlar 1944-cü ilin sentyabrında İtaliyanın Pistoya şəhərini faşistlərdən azad etmişdilər. 1944-cü ilin sentyabr ayında alman faşistlərinin məğlubiyyətinin yaxınlaşdığı bir vaxtda Məmməd Bağırov digər sovet antifaşistləri ilə birlikdə Cənubi İtaliya, Şimali Afrika, Misir, İraq və İrandan keçməklə SSRİ-yə göndərilmişdir. Bakıya çatdıqdan dərhal sonra Moskva vilayətinin Podolsk şəhərinə aparılmış və burada əks-kəşfiyyat xidməti tərəfindən ciddi yoxlamadan keçmişdir. Yalnız bundan sonra Bakıya bir aylıq məzuniyyətə buraxılmışdır. Müharibə qurtaranadək o, baş leytenant rütbəsində Moskva hərbi dairəsində qulluq etmişdir. Müharibə bitdikdən sonra isə bir müddət Bakı Hava Hücumundan Müdafiə Mərkəzində xidmətini davam etdirmiş, 1946-cı ilin baharında ordudan tərxis olunmuşdur. 1976-cı ildə Florensiya Universitetinin professoru Renato Rizaliti tərəfindən “Pistoyada antifaşist müqaviməti” adlı kitabı nəşr olundu. Kitabda antifaşist hərəkatında iştirak etmiş şəxslərin siyahısı da qeyd edilmişdi. Bu kitabda Məmməd Səməd oğlu Bağırov haqqında demək olar ki, başqa antifaşistlərdən daha çox məlumat verilmişdi. Kitab dərc ediləndən sonra Məmməd Bağırovun döyüş yoldaşları onu axtararaq, nəhayət, Sovet Veteranları Komitəsi vasitəsilə tapır və İtaliyaya dəvət edirlər. 1978-ci ildə Məmməd Bağırov həyat yoldaşı Şəfiqə xanımla birgə İtaliyaya səfər edir. Səfər çərçivəsində o, döyüş yolu keçdiyi yerlərə baş çəkir. Həmin səfər zamanı İtaliyanın prezidenti, müqavimət hərəkatının fəallarından biri olmuş Aleksandro Pertini tərəfindən qəbul edilmişdir. Ona İtaliyanın partizanı fəxri diplomunu təqdim edilmişdir. 1978-ci ildə həmçinin Məmməd Bağırovun İtaliyanın ən yüksək hərbi mükafatı Qızıl Ulduz (Harribaldi Ulduzu) ilə təltif olunması haqqında qərar qəbul olunmuşdur. 1980-ci ildə həmyerlimizə İtaliya hökuməti tərəfindən fərdi təqaüd təyin olunur. Bundan başqa, 1984-cü ildə Məmməd Bağırov İtaliyanın Şöhrət ordeninə layiq görülür. Eyni zamanda o, İtaliya şəhərlərinin azad olunmasına həsr edilmiş 14 yubiley medalı, 2 fəxri diplom, SSRİ-nin II dərəcəli Vətən müharibəsi ordeni ilə təltif edilmişdir. Məmməd Bağırov 1997-ci ilin sentyabr ayının sonlarında Azərbaycan Respublikasının prezidenti Heydər Əliyevin İtaliyaya rəsmi səfəri zamanı nümayəndə heyətinin tərkibində İtaliya torpağına son dəfə ayaq basmışdır. İtaliyaya etdiyi son səfərdən qayıtdıqdan bir neçə gün sonra igid həmyerlimiz Məmməd Bağırovun hələ böyük amallar uğrunda mübarizə etmək əzmi ilə döyünən ürəyi qəflətən, yuxuda ikən dayanmışdır. Respublika rəhbərliyinin qərarı ilə İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuş, dəfnolunma mərasimində İtaliyanın ölkəmizdəki səfiri və səfirliyin bütün əməkdaşları da iştirak etmişdir. Tarixi mənbələrə, arxiv sənədlərinə istinad edərək deyə bilərik ki, Azərbaycan partizanları II Dünya Müharibəsi illərində bütün Avropada döyüşmüşlər. Məmməd Məmmədov "Medo" Niderlandda milli qəhrəmana çevrilərək ölkənin ən yüksək ordenini almışdır. Partizanlarımızın İtaliyadakı qəhrəmanlığının həddi-hüdudu isə məlum deyildir. İlk həlak olan azərbaycanlı partizanlara Neapol yaxınlığında, Santa Maria Kapua Vetere adlanan ərazidə döyüşdə həlak olmuş Mikay qardaşlarını göstərə bilərik. Bu, 1943-cü ilin sentyabr ayının sonlarında baş verib. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mehdi Hüseynzadə (Mixaylo) Triestdə, Əli "Piotto" Babayevin komandanlığı altında Çapayev batalyonu isə Udine yaxınlığında döyüşüb. Çoxsaylı Azərbaycan partizanları Pyaçenza əyalətində həm Beynəlxalq Briqadaların tərkibində, həm də tamamilə Azərbaycanlılardan ibarət ən azı iki dəstənin - Kaio Briqadasının və 31-ci Qaribaldi Briqadasının tərkibində fəaliyyət göstəriblər. Məhərrəm Məmmədovun komandanlığı altında 24 nəfərlik Azərbaycanlı dəstəsinin daxil olduğu partizan briqadası Pyaçenza yaxınlığında fəaliyyət göstərirdi. Bölmənin döyüşçülərindən biri olan Azər Əmirxanov 1945-ci ilin fevral ayında Bettola kəndi uğrunda döyüşdə qəhrəmancasına həlak olmuşdur. Partizanlar arasında o, "Azər Amerikanov" (Əmirxanov soyadının təhrif olunmuş versiyası) kimi tanınırdı. Bu partizanın şərəfinə briqada komandanlığı dəstələrdən birinə "Distaccamento Amerkanoff" – “Amerika Dəstəsi” adını vermişdir. Dəstənin həlak olmuş döyüşçünün adını daşıması nadir haldır; yalnız üç belə hal məlumdur ki, bunlardan biri Azərbaycan partizanının adı ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə, bu dəstənin döyüşçüləri (Əliyev və Şamilov) italyan tarixçisi Mauro Qalleninin "Ciao Russi: Partigiani sovietici in Italia" (2001) kitabının üz qabığında yer almışdır. İtalyanların mərmər obeliskləri – lövhələri ucaltdıqları Vilayət Hüseynov və İsmayıl İbrahimov da Pyaçensa şəhəri yaxınlığında həlak olmuşlar. Təəssüf ki, İbrahimovun məzarı indi itmişdir, lakin Vilayət Hüseynovun obeliski qalmaqdadır. Vilayət Hüseynov və İsmayıl İbrahimovun komandiri Hilal Cavadov müharibədən sonra sağ-salamat Vətənə qayıtmışdır.  Füzuli rayonunda doğulan Qara Əkbərov, Gəncədə anadan olan Ənvər Abbaszadə, Moskvada dünyaya gələn İvan Melnikov və təəssüf ki, soyadı rəsmi sənədlərdə qeyd edilməyən lənkəranlı Allahverdi, Sergio kimi tanınan kapitan Əsgər Hacıyev də Pyaçenza əyalətinin Bobbio kəndində dəfn olunmuşlar. İbrahim İbrahimovun komandanlığı altında 31-ci Qaribaldi Briqadasında otuz beş nəfərin xidmət etdiyi də məlumdur. Digər bir Azərbaycan komandiri partizan, ləqəbi Tenente olan Məzaim Əliyev də İtaliyada tarix yazmışdır. Bu dəhşətli illərdə həmçinin Şimali İtaliyada - Udine şəhəri yaxınlığında Əli Babayevin rəhbərlik etdiyi Çapayev Batalyonu fəaliyyət göstərirdi. Batalyonda digər Azərbaycanlılar da var idi, o cümlədən italyan yoldaşları onu "Mixail Moska" adlandıran Şəmkir rayonundan Oruc Əliyev. Əli Babayev və Oruc-Mixail İtaliya Müqavimətinin əks-səda doğuran əməliyyatlarından birində - Udinedəki həbsxanaya hücumda iştirak etmiş və oradan 73 məhbusu bir döyüşçü də itirmədən azad etmişdir. bu uğurlu əməliyyata rəhbərlik edən və həbsxanaya ilk girən Əli Babayev olmuşdur. Döyüşdəki şücaətinə görə o, Qaribaldi diviziyalarının komandanlığı tərəfindən gümüş medalla təltif edimişdir. Digər həmyerlimiz Tair İsayev "Serafino" və Nəsib Abdullayev Berqamo yaxınlığındakı Fiamme Verdi diviziyasında vuruşmuşlar. Hər ikisi çoxsaylı İtaliya ordenləri ilə təltif edilmişlər. 1974-cü ildə İsayevin şərəfinə "Onun adı Serafino idi" adlı sənədli film çəkilmiş, film rəqəmsallaşdırılaraq YouTube-da yerləşdirilmişdir.  Ravenna yaxınlığındakı döyüşlərdəki şücaətinə görə isə Şahbaba Məcidov və Əvəz Mirzoyev Qaribaldi medalı ilə təltif edilmişlər. Qəhrəmanlığı ilə tarix yazan Cəlil Rəfiyev isə "Vittorio" Matteoti Briqadasında vuruşmuşdur. O, müharibədən sonra özünün və yoldaşlarının döyüş qəhrəmanlıqlarını çoxsaylı məqalələrdə, esselərdə və kitablarda əks etdirmişdir. Triestenin faşistlərdən azad edilməsi zamanı bir neçə azərbaycanlı, o cümlədən 1909-cu il təvəllüdlü Cəmaləddin Abdullah oğlu Mənsimov həlak olmuşdur. Şəki rayonunun Aydın-Bulaq kəndindən olan bu şəxs müharibə sənədlərində Maksimov kimi qeyd alınmışdır. Tanınmış yazıçı Mixail Talalayın “Qafqazdan Apenninlərə qədər” kitabının ön sözündə məhşur tədqiqatçı alim Valentino Parlato “İtaliya Müqavimət Hərəkatında azərbaycanlılar” adlı məqaləsində qeyd edir: “Faşizmin məğlub edilməsində azərbaycanlıların töhfəsi əhəmiyyətli idi: 1941-ci ildə 3,4 milyon əhalisi olan bu ölkədən 681.000 nəfər döyüşlərdə iştirak etmiş, 300.000 nəfər həlak olmuşdur. Müqavimət Hərəkatında 5000-dən çox Sovet partizanı italyanlarla birlikdə vuruşmuşdur ki, onlardan bir neçə yüz nəfəri azərbaycanlı idi.” Sənədlərdən və fotoşəkillərdən istifadə edilərək ilk dəfə nəşr olunan bu kitab onların qəhrəmanlığından söz açılmışdır. Qafqazdan Apenninlərə qədər şərəfli döyüş yolu keçən azərbaycanlılardan qürurla söz açan yazıçı qeyd edir ki: “Sovet Ordusundakı bir neçə yüz Azərbaycan əsgəri SSRİ-yə hücum zamanı nasistlər tərəfindən əsir götürülmüşdür.” Monte di Nezedə kütləvi qətl 1945-ci ilə qədər hər iki tərəfdən İtaliyanın şimalında minlərlə sovet əsgəri vuruşdu. Əksəriyyəti hərbi əsir olan bu əsgərlərdən bəziləri nasistlərin tərəfində döyüşməyi seçmiş, bəziləri isə əsirlikdən qaçaraq partizanlara qoşulmuşdu. O dövrdə Şimali İtaliyada, xüsusən Lombardiya əyalətində güclü bir anti-faşist hərəkatı mövcud idi. Bunlardan ən böyüyü Garibaldi partizan briqadası idi. Azərbaycan əsgərləri Qaribaldi briqadasına qoşulmaq üçün Berqamo yaxınlığındakı Alzano Lombardoya yollanmışdılar. Şahid ifadələrinə əsasən məlum olur ki, azərbaycanlılar gecəni Monte di Nezedə keçirmişlər. Həmin hadisənin şahidlərindən biri də Karolina Letinidir. İkinci dünya müharibəsiylə bağlı hər bir sənəd, foto, kino-xronika, xatirə tarixin canlı şahididir. O dəhşətli günləri xatırlayan Karolina Letininin xatirəsi kədərli olsa da, Vətən tarixi üçün çox qiymətlidir: “İtaliyanın şimalındakı Berqamodan 120 km şimalda yerləşən Monte di Neze kəndində 121 azərbaycanlının faciəvi şəkildə həlak olmasının şahidi olmuşam. Bu barədə danışarkən indi də göz yaşlarımı saxlaya bilmirəm. Döyüş səhər 6-da başladı və günortaya qədər davam etdi. Azərbaycanlılar qəhrəman kimi sona qədər vuruşdular, ancaq cəmi 121 nəfər var idi və təxminən 2500 faşist tərəfindən mühasirəyə alınmışdılar. 13 aprel 1945-ci ildə baş verən dəhşətli hadisələr Monte di Nezedə hələ də xatırlanır, burada sakinlər 121 azərbaycanlının şərəfinə xatirə lövhəsi qoydular. Hadisədən təxminən 70 il keçməsinə baxmayaraq, Monte di Neze sakinləri hələ də onların yolunda ölümə gedən qəhrəmanları unuda bilmirlər. Hər il qələbə günü onları təntənəli şəkildə yad edirlər. Tarixi mənbələrə, rəsmi dövlər sənədlərinə, arxiv materiallarına, fotoşəkillərə, kino-xronikalara istinad edərək bir daha qeyd edə bilərik ki, II Dünya Müharibəsi illərində azərbaycanlı partizanların İtaliyanın faşizmdən azad olunmasında mühüm rolu olmuşdur. Bu qəhrəman oğullarımızın xatirəsinin əbədiləşdirilməsi, tarixi həqiqətlərin bərpası və gələcək nəsillərə düzgün çatdırılması mühüm vəzifədir. Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatı bu istiqamətdə araşdırmalar aparmağı, beynəlxalq əməkdaşlığı genişləndirməyi və ortaq tarixi yaddaşın qorunması naminə İtaliya tərəfi ilə birgə fəaliyyət göstərməyi vacib hesab edir. Qürurverici, sevindirici haldır ki, hələ ötən əsrin 60-cı illərindən Ulu Öndər Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə gəlişi ilə Azərbaycan – İtaliya münasibətlərində tarixi nailiyyət hesab olunan səhifə açılmışdır. Bu ənənə Ulu Öndərin siyasi hakimiyyətinin ikinci mərhələsində inkişaf etdirilmişdir. Bu gün Müzəffər Ali Baş Komandan, Prezident İlham Əliyevin, Birinci Vitse-Prezident, Heydər Əliyev Fondunun Pezidenti Mehriban xanım Əliyevanın iradəsi ilə Azərbaycan – İtaliya münasibətləri uğurla davam etdirilir. Hər iki ölkənin liderlərinin dəstəyi ilə mühüm layihələr gerçəkləşdirilir, tərəfdaşlıq sazişləri imzalanır. İtaliyanın məhşur şirkətləri ilə yanaşı, universitetləri də ölkəmizlə əməkdaşlıq edir. Dünyəvi təhsil modelinin ölkəmizdə ən ali nümunəsi sayılan ADA Universitetinin bazasında Bakıda İtaliya-Azərbaycan Universitetinin təməlinin qoyulması, İtaliyada Azərbaycan, Azərbaycanda İtaliya mədəniyyətinin təbliğinə həsr olunan forum, konfrans və simpoziumların təşkili tarixi dostluq, qardaşlıq, əməkdaşlıq ənənələrinin bərpası ilə yanaşı, İtaliyanın faşizmdən azad olunması naminə canından belə keçməyə hazır olan qəhrəman Azərbaycan vətəndaşlarının ruhunu şad edən amilə çevrilir. Silahları kitabların əvəz edəcəyinə ümidi artırır. Heç kəsin unudulmadığını, heç kəsin yaddan çıxmadığını sübut edir! Polkovnik Cəlil Xəlilov Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının sədri    

Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində Azərbaycan özünü etibarlı tərəfdaş, prinsipial siyasət yürüdən dövlət kimi təsdiq edib. Prezident İlham Əliyevin apardığı məqsədyönlü və çoxşaxəli xarici siyasət Azərbaycanın dünya miqyasında nüfuzunun yüksəlməsində həlledici rol oynayır.2025-ci il aprelin 25-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Çinin nüfuzlu CGTN telekanalına geniş müsahibə verib. Dövlət başçısının müsahibəsi Azərbaycan-Çin münasibətlərinin tarixi inkişaf mərhələsindən, hazırkı səviyyəsindən və gələcək perspektivlərindən bəhs etməklə yanaşı, iki ölkə arasında strateji əməkdaşlığın dərinləşdiyini bir daha nümayiş etdirdi.Son səfər və müsahibə göstərir ki, iki ölkə arasında əməkdaşlıq yeni mərhələyə qədəm qoyur. Prezident İlham Əliyev müsahibəsində bildirdi ki, Çin Xalq Respublikasının Sədri Si Cinpinlə sonuncu görüş 2024-cü ilin iyul ayında baş tutub və bu görüş ikitərəfli münasibətlərin inkişafında mühüm mərhələ olub. Həmin görüşdə imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq Haqqında Bəyannamə münasibətləri yeni keyfiyyət mərhələsinə yüksəldib. Aprel səfəri çərçivəsində isə iki ölkə arasında "Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq Əlaqələrinin Qurulması Haqqında Birgə Bəyanat" imzalanıb. Bu sənədin imzalanması, eyni zamanda müxtəlif sahələri əhatə edən 20-dən çox sənədin qəbul edilməsi, əməkdaşlığın hərtərəfli və dərin olduğunu təsdiqləyir. Milli maraqlara hörmət və qarşılıqlı dəstək də əsas diqqət çəkən məqamlardır.Azərbaycan və Çin milli maraqlara dair məsələlərdə daim bir-birinə dəstək göstərib. Prezident İlham Əliyev müsahibəsində Azərbaycanın "Vahid Çin" siyasətini dəstəklədiyini vurğuladı və Tayvanda keçirilən qeyri-qanuni seçkiləri pisləyən ilk ölkələrdən biri olduğunu xatırlatdı. Bu qarşılıqlı dəstək əlaqələrin yalnız siyasi səviyyədə deyil, həm də beynəlxalq platformalarda da sıx əməkdaşlığa əsaslandığını göstərir.Prezident İlham Əliyev Sədr Si Cinpinlə şəxsi münasibətlərindən də söz açaraq, Çin liderinin onu "Çinin yaxın dostu" adlandırmasını böyük qiymətləndirdiyini bildirdi. İki lider arasında formalaşmış dostluq münasibətləri ölkələr arasında etimadın və səmimi əməkdaşlığın əsasını təşkil edir.İkitərəfli münasibətlərin tarixi kökləri qədimdir. Müsahibə zamanı Prezident İlham Əliyev mərhum Prezident Heydər Əliyevin Azərbaycan-Çin münasibətlərinin qurulmasındakı rolunu xüsusi qeyd etdi. Ulu öndər Heydər Əliyevin hələ dövlət başçısı olarkən Çinə etdiyi səfər bu əlaqələrin təməlini qoymuş və bu gün də həmin xətt uğurla davam etdirilir. Ölkə rəhbəri İlham Əliyev qeyd etdi ki, Azərbaycan xarici siyasət prioritetlərində Çinlə münasibətləri hər zaman xüsusi yerə qoyub.Çin modeli və Azərbaycanda islahatlar barədə də bəzi nüansları qeyd etmək yerinə düşər.Çinin modernləşməsi və iqtisadi tərəqqisi bir çox ölkələr üçün olduğu kimi Azərbaycan üçün də ilham mənbəyi olub. Prezident İlham Əliyev vurğuladı ki, Azərbaycanın daxili sabitliyi qorumaq, iqtisadi islahatlar aparmaq və sosial rifahı artırmaq siyasəti Çinin inkişaf təcrübəsindən bəhrələnərək həyata keçirilib. Azərbaycanın bu gün malik olduğu möhkəm iqtisadi təməl və aşağı səviyyədə xarici borc, yoxsulluğun və işsizliyin azalması, yaşıl enerji strategiyası da bu müsbət təsirlərin bariz nümunəsidir.Bərpaolunan enerji sahəsində əməkdaşlıq da xüsusi diqqət çəkir. Müsahibədə Azərbaycanın yaşıl enerji sahəsində Çinlə geniş əməkdaşlıq planlarından da bəhs olundu. Azərbaycan 2030-cu ilə qədər 6500 meqavat bərpaolunan enerji istehsalı gücünə nail olmağı planlaşdırır. Burada Çin şirkətləri mühüm rol oynayır. Azərbaycan artıq günəş və külək enerjisi sahəsində bir sıra iri layihələr həyata keçirir və gələcəkdə enerji ixracını artırmağı hədəfləyir.İqtisadiyyatla yanaşı humanitar və mədəniyyət sahələrində əlaqələrin genişlənməsi prioritetdir.İki ölkə arasında humanitar əlaqələrin genişləndirilməsi istiqamətində də mühüm addımlar atılır. Azərbaycanda Çin dili və mədəniyyəti ilə bağlı layihələrin icrası, həmçinin Çində təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin sayının artırılması bu siyasətin tərkib hissəsidir. Prezident İlham Əliyev Çində Çin-Azərbaycan Universitetinin yaradılmasını da vacib perspektiv kimi qeyd etdi.Müsahibənin ən diqqətçəkən məqamlarından biri Azərbaycan və Çin arasında viza rejiminin tamamilə aradan qaldırılması oldu. Azərbaycan bir il əvvəl birtərəfli qaydada Çin vətəndaşları üçün vizanı ləğv etmişdi. İndi isə hər iki ölkə arasında qarşılıqlı vizasız gediş-gəliş tətbiq edilir. Bu addım turizm, xalqlar arasında əlaqələr və iqtisadi əməkdaşlıq sahəsində yeni imkanlar açır. Statistikaya baxanda görünür ki, Azərbaycanla Çin arasında ticarət dövriyyəsi dinamik şəkildə artır. Prezident İlham Əliyev qeyd etdi ki, Çin hazırda Azərbaycanın idxal baxımından birinci, ümumi ticarət dövriyyəsi baxımından isə dördüncü tərəfdaşıdır. Azərbaycanın Çində açdığı 6 Ticarət Evi isə məhsulların Çinə ixracını təşviq edir.Hesab edirəm ki, Prezident İlham Əliyevin CGTN-ə verdiyi müsahibədə səslənən fikirlər Azərbaycanın yeni dünya düzənində layiqli yer tutduğunu və beynəlxalq əməkdaşlıqda balanslı siyasət yürütməyə davam etdiyini göstərir. Azərbaycanın prinsipial mövqeyi — suverenlik, müstəqillik və qarşılıqlı hörmətə əsaslanan münasibətlər — ölkəmizi yeni imkanlar qarşısında daha da gücləndirir.Nəticə etibarilə, dövlətimizin başçısının bu müsahibəsi, Azərbaycanın xarici siyasətinin düzgün, uzaqgörən və dinamik olduğunu bir daha təsdiq edir. Biz inanırıq ki, qarşıdakı dövrdə də Azərbaycanın dünya arenasında rolu daha da artacaq və ölkəmiz strateji hədəflərinə doğru inamla irəliləyəcək. Məşhur MəmmədovMilli Məclisin deputatı

Prezident İlham Əliyevin dünyada tüğyan edən koronavirus pandemiyasının Azərbaycanda geniş yayılmasının qarşısının alınması, insanların sağlamlığının qorunması və rifahının yaxşılaşdırılması ilə bağlı verdiyi qərarlar vətəndaşlarımız tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanır. Görülən işlər dövlətimizin başçısının xalqımıza diqqət və qayğısının bariz nümunəsi kimi qiymətləndirilir. Azərbaycan vətəndaşları bu diqqət və qayğıya görə Prezident İlham Əliyevə minnətdarlıqlarını ona ünvanladıqları çoxsaylı məktublarda ifadə edirlər. AZƏRTAC Prezidentin saytına istinadla həmin məktubların bir qismini təqdim edir. Biləsuvar rayonundan Teyyub Həsənov yazır: “Hörmətli cənab Prezident, hər zaman olduğu kimi, indiki çətin günlərdə də xalqımızın bütün təbəqələrinə, qocalara, gənclərə, xəstələrə, uşaqlara qayğınızla dəstəksiniz. COVID-19 pandemiyası demək olar ki, bütün dünyanı bürüyərək hər gün minlərlə can alır. Bunu ölkələrin gündəlik statistik göstəricilərindən də görürük. Amma Sizin düzgün siyasətiniz, görülən qabaqlayıcı tədbirlər sayəsində ölkəmizdə bu bəlanın qarşısı demək olar ki, alınıb. Bu qabaqlayıcı tədbirlər olmasaydı, nələr olacağını xəyalıma belə gətirmək istəmirəm. Hörmətli Prezident, vaxtında görülən tədbirlərə, ölkəmizi, xalqımızı qoruduğunuza görə Sizə dərin minnətdarlığımızı bildiririk. İnşallah, bu bəla, qara bulud ölkəmizin üstündən tezliklə çəkiləcək. Sizin ölkəmiz üçün çəkdiyiniz əziyyəti, qayğınızı, dəstəyinizi görürük. Görməyənlər isə Vətən sevgisindən məhrumdur. Mən əliləm. Gənc valideyn olaraq iki oğul böyüdürəm və deyirəm, nə yaxşı ki, bu ölkədə doğulmuşuq, Azərbaycanın vətəndaşıyıq. Hörmətli cənab Prezident, biz Sizinlə, Azərbaycanımızla fəxr edirik. Mən ailəmiz adından Sizə ürəkdən təşəkkürümüzü çatdıraraq, karantin rejiminə riayət etdiyimizi bildirirəm. Hər zaman sağ olun, var olun!”. Kürdəmirdən Tofiq Əliyev, Bəbiş Mehdiyev, Şəmsəddin Cəfərov, Nicat İbrahimov və İlqar Həsənov rayonda məskunlaşan məcburi köçkünlər adından yazırlar: “Möhtərəm cənab Prezident, ölkəmizdə koronavirus pandemiyasının geniş yayılmasının qarşısının alınması, əhalinin sağlamlığının qorunması ilə bağlı gördüyünüz işlərə görə Kürdəmir rayonunda məskunlaşan məcburi köçkünlər adından Sizə təşəkkür edirik. Azərbaycan xalqına göstərdiyiniz diqqət və qayğı, maddi və mənəvi dəstək heç zaman unudulmayacaq. İnşallah, Sizin rəhbərliyinizlə bu bəlaya qalib gəldikdən sonra daha neçə-neçə zirvələr fəth edəcəyik. Allah bu müqəddəs işinizdə Sizə yardımçı olsun!”. Bakı şəhərinin Xətai rayonunda yaşayan Qarabağ müharibəsi əlili Teymur Əliyevin məktubunda deyilir: “Hörmətli cənab Prezident, mən Qarabağ müharibəsi əlili, təqaüddə olan polis işçisi kimi Azərbaycan vətəndaşı olmağımla fəxr edirəm. Hər gün dünya xəbərlərini izlədikcə ölkəmizdə olan vəziyyətdən qürur hissi keçirirəm. Hörmətli Prezident, cənab Ali Baş Komandan, dünyaya meydan oxuyan ölkələrdə baş verən olayları, yüzlərlə, hətta minlərlə insan itkilərini gördükdə bu pandemiyanın necə qorxunc bəla olduğunu başa düşürük, lakin ölkəmizdə bunu hiss etmirik. Çünki Sizin kimi müdrik Prezidentimiz var. Azərbaycan xalqı bir daha Prezidentimizin yürütdüyü siyasətin doğruluğunu, vətəndaşların rifahının hər şeydən üstün tutulduğunu gördü. Buna görə də bütün xalq Sizin ətrafınızda sıx birləşərək deyir: “Cənab Prezident, biz Sizinləyik!”. Allah Sizi qorusun!”. Bakı şəhərinin Nərimanov rayonunun sakini Arif Əsgərov: “Hörmətli cənab Prezident, ölkəmizin bu çətin günlərində - koronavirus pandemiyası ilə mübarizədə Sizin göstərdiyiniz diqqət və qayğınızla xalqımıza dayaq olmağınız bizi qürurlandırır. Bizə - müharibə veteranlarına göstərdiyiniz diqqətə görə Əfqanıstan müharibəsi veteranları adından Sizə dərin təşəkkürümü bildirirəm. Ümid edirəm ki, Sizin sayənizdə ölkəmiz tez bir zamanda əvvəlki gözəl günlərinə qayıdacaqdır”. Bakı şəhərinin Xətai rayonunda yaşayan məcburi köçkün Zəminə Cəfərova: “Möhtərəm cənab Prezident, Sizin müdrik siyasətinizin nəticəsində Azərbaycan cənnət diyara çevrilib. Qlobal pandemiyanın yayıldığı bir zamanda məhz Sizin rəhbərliyinizlə koronavirusa qarşı mübarizədə dövlətimiz vaxtında qabaqlayıcı tədbirlər gördü. Bunun nəticəsidir ki, Azərbaycanda xəstələrin sayı çox az oldu. Bu gün Siz bir daha sübut etdiniz ki, Azərbaycan xalqına xidmət edirsiniz. Ölkəmizdə COVID-19 infeksiyasına qarşı görülmüş bütün qabaqlayıcı tədbirlər insanlarımızın sağlamlığının qarantıdır. Sizin işsiz vətəndaşlara və sahibkarlara göstərdiyiniz maddi və mənəvi dəstək əsl rəhbər, dövlət başçısı qayğısının təzahürüdür. Bizim dəyərli Prezidentimiz, inşallah, Sizin rəhbərliyinizlə Vətənimizdə həyat yenidən öz axarına düşəcəkdir. Siz xalqın etimadını qazanmış bir Lidersiniz. Ulu Tanrıdan Sizi və ailənizi qorumağı diləyirəm”.     ƏTRAFLI urekliolurekleal.az Şəki Dövlət Regional Kollecinin müəllimi Namiq Hacıyev: “Möhtərəm cənab Prezident, bəşəriyyəti cənginə almış koronavirusla mübarizədə dünyanın aparıcı dövlətləri belə böyük çətinliklərlə üzləşib. Sizin uzaqgörən və müdrik siyasətiniz, həyata keçirilən qətiyyətli qabaqlayıcı tədbirlər xalqımızın bu bəladan az itkilərlə çıxmasına zəmin yaradıb. Azərbaycanda koronavirusla mübarizədə qabaqlayıcı tədbirlər gördüyünüzə görə Sizə təşəkkürümü bildirirəm. Ölkəmizdə hələ COVID-19 infeksiyasına yoluxma baş verməmişdən əvvəl Sizin tapşırıq və göstərişinizlə dezinfeksiya işlərinə başlanıldı. Sonra Nazirlər Kabineti yanında Operativ Qərargah yaradıldı. Mən doğma Azərbaycanımı dünyada ən xoşbəxt ölkə hesab edirəm. Çünki bu xalqın Sizin kimi mərd oğlu, müdrik Prezidenti vardır. Bu çətin günlərdə Sizə və ailənizə cansağlığı, yeni uğurlar arzulayıram”. Bakının Xətai rayonunda fəaliyyət göstərən Zaur Məmmədov adına 171 nömrəli tam orta məktəbin direktoru Zemfira Məsiyeva, müəllimlər Sima Əhmədova, Kənan İsmayılov, Sərxan Behbudov və Nüşabə Bilalova təhsil ocağının kollektivi adından dövlətimizin başçısına yazırlar: “Möhtərəm cənab Prezident, cəmiyyət və dövlət olaraq ağır sınaqdan keçdiyimiz bir vaxtda hər bir vətəndaş Sizə ümid çırağı kimi baxır. Bu savaşdan birlikdə qalib çıxacağımıza zərrə qədər də şübhəmiz yoxdur. Çünki öz vətəndaşlarının hər cür təhlükədən etibarlı müdafiəsini təşkil edən, koronavirus pandemiyasının ölkə əhalisinə təsirini mümkün qədər azaltmaq üçün ən səmərəli tədbirlər həyata keçirən qüdrətli dövlətimiz var. Milli həmrəylik məsələsində çoxminli müəllimlər ordusunun üzvləri olaraq biz də dövlətimizin, onun müdrik rəhbərinin yanındayıq. Azərbaycanda həm də milli təhlükəsizliyimizin qorunmasını özündə ehtiva edən bu mübarizədə Sizin rəhbərliyinizlə həyata keçirilən təxirəsalınmaz tədbirlər vətəndaşlarımızın sağlamlığının qorunmasında oynadığı həlledici rol gözlərimizin önündədir. Cənab Prezident, ölkəmizin sabahı, gələcəyi olan uşaqlar, o cümlədən bizim məktəbin şagirdləri də dərslərini evdən onlayn şəkildə davam etdirir, videodərslərdə fəal iştirak etməklə bilik və bacarıqlarını möhkəmləndirirlər. Əmin olun ki, xalqımızı pandemiya bəlasından qorumaq üçün böyük əzm və fədakarlıqla gördüyünüz işlərdən düşən ümid işığını indidən görürük. Biz Sizinlə güclüyük!”. Salyan rayonunun Aşağı və Yuxarı Noxudlu kəndlərinin sakinləri Səxavət Nuriyev, Müzəffər Feyzullayev və İsgəndər Babayev yazırlar: “Hörmətli cənab Prezident, bəşəriyyət koronavirus pandemiyası kimi çətin sınaqla üz-üzədir. Bəzi ölkələrdə əsl insanlıq faciələri yaşandı. Çox sevinirik ki, tərəfinizdən görülən tədbirlər nəticəsində biz belə halları kənardan seyr etdik. Sizə, həmçinin koronavirus infeksiyasına qarşı mübarizədə fəal iştirak edən hər kəsə, xüsusilə də həkimlərə dərin minnətdarlığımızı bildiririk. Məhz Sizin qətiyyətli mövqeyinizin sayəsində xalqımız bütün çətinliklərin öhdəsindən uğurla gələcək. Siz gördüyünüz işlərlə və verdiyiniz qərarla hər zaman vətəndaşın yanında olduğunuzu bir daha sübut etdiniz. İnanırıq ki, narahat günlərimiz tezliklə tarixin yaddaşına köçəcək və doğma ölkəmizdə həyat yenidən öz axarına düşəcəkdir”. Daşkəsən rayonundan Rövşən Həsənov, Mübariz Abbasov, İsmayıl Mürsəlov və Jalə Musayeva yazırlar: “Möhtərəm cənab Prezident, koronavirus pandemiyasının ölkəmizdə geniş yayılmasının qarşısının alınması istiqamətində görülən tədbirləri dəstəkləyirik. Bu tədbirlər sayəsində hazırda ölkəmizdə xəstəliyə yoluxma nisbətində müsbət dinamika müşahidə edilir, sağalanların sayı hər gün daha da artır. Ölüm sayı isə digər ölkələrlə müqayisədə kifayət qədər azdır. Bu xəbərlərin bizi necə sevindirdiyini sözlə ifadə etməkdə çətinlik çəkirik. Cənab Prezident, bu mübarizə hələ tam başa çatmayıb, amma artıq hər bir azərbaycanlı əmindir ki, Siz bütün vasitələrdə bu problemin öhdəsindən də gələcəksiniz. Allah Sizi xalqımızın başı üzərindən əskik etməsin!”. İmişli rayonunun sakini Rafiq Məhəddinov: “Möhtərəm cənab Prezident, Sizi salamlayır və dövlətimiz üçün bu çətin zamanda gecə-gündüz xalqımıza xidmət etməyinizi böyük fəxarət hissi ilə vurğulayaraq, Sizə minnətdarlığımı bildirirəm. Bütün dünyanı sarsıtmış yeni növ koronavirusdan ən az zərər görən ölkələr sırasındayıq. Bu, Sizin diqqətinizin, qayğınızın, qətiyyətli mövqeyinizin nəticəsidir. İnanırıq ki, karantin müddətində xalqımızın Sizin tövsiyə və tapşırıqlarınıza əməl etməsi dövlətimizi bu çətin zamanda daha da gücləndirərək, virusa qalib gəlməsinə kömək edəcək”. Ağdam rayonunun Zəngişalı kəndinin sakini Ramin Sadıqov: “Çox hörmətli cənab Prezident, Azərbaycanın xalqının rifahı, gözəl, firavan yaşaması üçün var gücünüzlə çalışdığınıza görə Sizə və Mehriban xanıma təşəkkürümü bildirirəm. Bölgələrimizdə aparılan abadlıq-quruculuq işlərində Sizin və Mehriban xanımın imzalarınız danılmazdır. Bununla yanaşı, vətəndaşlarımızın sağlam yaşamaları üçün ölkəmizdə koronavirus pandemiyasına qarşı mübarizədə əlinizdən gələni əsirgəmir, virusa yoluxan xəstələr üçün yeni modul tipli xəstəxanalar tikdirərək, xalqımızın qayğısına qalırsınız. Sizin sayənizdə xalqımızın bu dərd-bəladan tezliklə qurtulacağına inanırıq. Uca Allah millətimizi, Sizi və Sizin ailəni qorusun!. Allah ulu öndər Heydər Əliyevə qəni-qəni rəhmət etsin ki, bizlərə Sizin kimi oğul bəxş edib. Görülən bütün işlərə görə Sizə minnətdarıq, cənab Prezident. Sizə uzun ömür və cansağlığı arzu edirik”. Odlar Yurdu Universitetinin kollektivi və tələbələri adından Əhməd Vəliyev yazır: “Çox hörmətli cənab Prezident, bu gün dünyanı fəlakətin bürüdüyü bir zamanda ən nəhəng dövlətlərin və onların rəhbərlərinin xəstəlik qarşısında acizliyi hamımıza məlumdur. Siz isə belə bir bulanıq, təlatümlü dünyada dərin zəka, ağıl, düşüncə nümayiş etdirərək, xalqla bir olan dünyəvi Lider olduğunuzu bir daha sübut etdiniz. Belə ağır və məsuliyyətli günlərdə Siz hər bir vətəndaşımıza diqqət yetirirsiniz, yorulmadan onlarla daim bir yerdə olursunuz. Həmçinin Birinci vitse-prezidentimiz, çox əziz Mehriban xanımın bu çətin vaxtlarda insanlarımıza doğmalıqla, bir ana qayğısı ilə, humanistcəsinə müraciətləri soydaşlarımızda böyük mənəvi stimul və yüksək əhval-ruhiyyə yaradıb. Biz təhsil işçiləri olaraq Sizin atdığınız hər bir addımı təhlil edir, bu gün üçün müəyyənləşdirib uğurla tətbiq etdiyiniz idarəçilik modelinin alternativsiz olduğunu təsdiqləyir və çox yüksək qiymətləndiririk. Nəsirəddin Tusinin belə bir kəlamı var: “Hökmdar o zaman hökmdar olaraq qəbul edilir ki, ölkə xəstələndikdə onu müalicə etsin, sağlam olduqda isə onun sağlamlığının keşiyində dayansın”. Hörmətli cənab Prezident, bu ifadələrin fonunda Siz zirvədəsiniz və əvəzolunmaz Lidersiniz. Odlar Yurdu Universitetinin çoxsaylı kollektivi və tələbələri Sizinlə qürur duyaraq əmin olduqlarını bildirirlər ki, Siz dünya miqyasında alternativi olmayan bir lider kimi qələbə qazanacaqsınız. Tanrı köməyiniz olsun!”. Lənkəran rayonunun Boladi kəndindən Ramazan Quliyev: “Möhtərəm cənab Prezident, koronavirus təhlükəsi gözlənilmədən sərhədlərimizə dayandı. Siz bu fəlakət gətirən virusun qarşısını almaq üçün dərhal fəaliyyətə başladınız, onun ölkəmizdə yayılmaması üçün dövlət səviyyəsində qərarlar qəbul edildi, həyati əhəmiyyətli tədbirlər görüldü. Bu tədbirlərin nəticəsidir ki, dünyanı çökdürən pandemiyanın ölkəmizə təsiri güclü olmadı, müdrik qərarlarınız xalqımızı bu qorxunc bəladan qorudu. Xalqımız da Sizin ətrafınızda sıx birləşərək, bu xəstəliyə qarşı mübarizədə səfərbər oldu. İnşallah, zəhmətiniz bəhrə verəcək, rəhbərliyinizlə bu sınaqdan şərəflə çıxacağıq!”. Ağdam rayonundan məcburi köçkün, hazırda Ağsunun Xanbulaq kəndində yaşayan Teymur Əhmədov: “Möhtərəm cənab Prezident, bu gün hər bir azərbaycanlı yaxşı bilir ki, onu düşünən, onun qayğısına qalan Prezidenti var. Siz dünyanı bürüyən virusun ölkəmizdən tezliklə yox olması üçün əlinizdən gələni edirsiniz. İşləyən bütün şəxslərin maaşı vaxtında verilir və işləməyən şəxslərə də müavinətlər ayrılır. Mən gənc şair kimi Sizin sayənizdə heç nəyin qayğısını çəkmədən evdə yaradıcılıqla məşğul oluram. Bu ağır günlərdə mənə və bütün xalqımıza gözəl şərait yaratdığınıza görə Sizə bir daha təşəkkür edirəm. Allah Sizi var eləsin!. Ulu Tanrı Sizi və ailənizi qorusun!”. Göyçay rayonunun Alpout kəndinin ağsaqqalları adından yazan Qəhrəman İbrahimov dövlətimizin başçısına minnətdarlığını bu sözlərlə ifadə edir: “Hörmətli cənab Prezident, bütün dünyanı öz əsarətinə almış koronavirus pandemiyası respublikamıza da təsirsiz ötüşmədi. Lakin vaxtında görülmüş tədbirlər sayəsində bu təsirlər başqa ölkələrə nisbətən o qədər də güclü olmadı. Sizin xalqımıza bağlılığınız imzaladığınız sərəncamlarla və verdiyiniz qərarlarla bir daha özünü doğrultdu. Belə çətin dövrdə yaşı 65-dən yuxarı vətəndaşlara yoluxmanın qarşısını almaq məqsədilə evdə sosial xidmətlərin göstərilməsi, əfv Sərəncamınız ilə 176 məhkumun öz ailələrinə qovuşması, həmçinin işsiz vətəndaşlara birdəfəlik ödənişlərin verilməsi Sizin humanistliyinizin və əvəzsiz himayənizin sübutlarıdır. Azərbaycanımız üçün gördüyünüz bütün işlərə görə Sizə və Mehriban xanım Əliyevaya ailəm adından və Alpout kəndinin ağsaqqalları adından dərin minnətdarlığımı bildirirəm”

“Qardaş xalqlar ədəbiyyatı - Özbək ədəbiyyatı” silsiləsindən IV yazı   Aşiq mənəm… Eşqlə doğuldum… Qəlbim alov... Bədən ələnqə. Mən özümü sevgiyə gömdüm, Bürüməyin indi kəfənə.   Məşuq mənəm… Hər dəfə sərhoş, Onun adın şərabtək içdi. Baxışına sığındım hər dəfə, Ayağına yıxıldım… Öpdüm…   Derviş mənəm… Məkansiz... Yersiz... Ürək tikdim! Ona gizləndim. Biri satdı məni bəlkə də, Qəlbdən çıxdım… Sevdim, qırıldım.   Məğlub mənəm… Və qalib mənəm… Çox qazandım, çoxca uduzdum. Bisatimda – ürəyim idi… Mən onu da sənə tutdurdum!   Unutamazsan   İllər keçəcəktir, keçir mövsümlər, Taqdir deyəməzsən, yox, qəbul etəməzsən. Əlindən də gəlməz, ürək ağrıyır, Məni unutmazsan, unutamazsan.   Qucaqlarsan dizini, kirpik tərpədəməzsən, Göyə baxarsan, heç öyrəşə bilməzsən, Gözündən yaş süzər, xəyal dizginsiz, Məni unutmazsan, unutamazsan.   Keçmişi düşünür, məni axtarırsan, Xəyal ağacını yıxa bilməzsən, Təəssüf, qayıdamazsan, qayıda bilməzsən, Məni unutmazsan, unutamazsan!   Yuxuların dalaşır adım çağıraraq, Günlərin səhv düşür izimdən gələrək, Bağışla, qəlbini geri verəmədim, Məni unutmazsan, unutamazsan!   Şairə Lətafət ƏMİROVA Özbəkistan Respublikası Özbək dilindən tərcümə etdi: Rəhmət Babacan