Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə 2018-ci il “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İli” elan edilib. Bu, Azərbaycanın dövlətçilik tarixinə böyük ehtiramdır. Şərqdə ilk demokratik respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqımızın dövlətçilik tarixində özünəməxsus dəyərlər miras qoydu. Ulu öndərimiz Heydər Əliyev həmişə bu dəyərləri yüksək dəyərləndirirdi. “Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti İli” – 2018-ci il həm də Azərbaycan Ordusunun 100 illik yubiley ilidir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin dövlət quruculuğu, müdafiə məsələləri siyasəti dərin araşdırma mövzularından biri kimi diqqəti cəlb edib. Cümhuriyyətin liderlərindən biri olan Xudadat bəy Ağa oğlu Məlikaslanov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin mövcud olduğu dövrdə fəaliyyət göstərmiş beş hökumətin hamısında nazir vəzifəsini tutan yeganə şəxs olub. Birinci hökumət kabinəsində yollar, poçt və teleqraf, beşincidə yollar naziri, eyni zamanda, ticarət, sənaye və ərzaq üzrə müvəqqəti nazir, qalan kabinələrdə isə yalnız yollar naziri, həmçinin ölkənin müdafiəsi ilə bağlı məsələləri həll etmək məqsədilə yaradılmış Dövlət Müdafiə Komitəsinin sədr müavini olmuş Xudadat bəy Məlikaslanov ilə bağlı tarix üzrə fəlsəfə doktoru, Respublika Veteranlar Təşkilatının şöbə müdiri, ehtiyatda olan polkovnik Lətif Babayevin məqaləsində Azərbaycanın görkəmli dövlət və ictimai xadimin ömür yolu və fəaliyyəti haqqında ətraflı məlumat verilir. AZƏRTAC arxiv materialları əsasında hazırlanan məqaləni təqdim edir. Azərbaycanın görkəmli dövlət və ictimai xadimi Xudadat bəy Məlikaslanov 1879-cu ildə Şuşa qəzasında dünyaya gəlib. Hərtərəfli təhsil almaq imkanı olan Xudadat bəy Şuşa realnı məktəbinə daxil olub və 1899-cu ildə oranı bitirib. O, ali təhsilini isə Peterburq Yol Mühəndisliyi İnstitutunda birinci dərəcəli diplomla başa vurub. Bu vaxt Voloqda-Petrozavodsk dəmiryolu çəkilirdi. Bununla əlaqədar bir sıra tələbə yoldaşları kimi o da institutu bitirib altı ay Peterburqda işləməyə məcbur olur. 1905-ci ilin əvvəlində Tiflisə köçən Xudadat bəy burada Zaqafqaziya dəmir yolu idarəsində işləyir. İşə stansiya rəisinin köməkçisi kimi qəbul olunan gənc mütəxəssis sonralar Zaqafqaziya dəmir yolunun ən ağır hissəsi sayılan Suram aşırımı keçidində yol xidməti rəisinin müavini, sonralar isə rəisi təyin edilir. Bu dövrdə mükəmməl biliyini əvəzsiz təcrübə ilə zənginləşdirən X.Məlikaslanovun Peterburqda yayımlanan jurnallarda dörd elmi məqaləsi dərc olunur və təmsil etdiyi sahədə ixtiraçı kimi məşhurlaşmağa başlayır. Bir müddət sonra istedadlı mühəndis dəmir yolu texnikası sahəsində yeni ixtiraların müəllifi kimi dünyada tanınır və bu sistemdə uzun illər məsul vəzifələr tutub. Bütün bunlarla yanaşı, Xudadat bəy 1920-ci ilin oktyabrında talenin amansız sınaqlardan birinə məruz qalıb. Xudadat bəy yol mühəndisi kimi nadir mütəxəssis və ixtiraçı idi. Məhz bunları və artıq kifayət qədər təcrübəyə malik olmasını nəzərə alıb mühəndis ixtiraları ilə məşhurlaşmış bu şəxsi 1917-ci ilin martında Rusiya müvəqqəti hökuməti özünün Zaqafqaziya dəmiryolu üzrə səlahiyyətli nümayəndəsi təyin etmişdi. 1917-ci ilin noyabrından 1918-ci ilin mayınadək isə Xudadat bəy Məlikaslanov Zaqafqaziya Federativ Respublikasının Zaqafqaziya komissarlığında yollar naziri olmuşdu. Bu uğurlar mütəxəssis kimi özünütəsdiqin, çətin bir dövrdə son dərəcə məsuliyyətli sahənin həqiqi iş biləni kimi qəbul edilməsinin nəticəsi idi. 1920-ci ilin aprelindən sonra adı milli hökumətlə hər hansı şəkildə bağlı olan, başqa sözlə, 1918-ci ilin mayından 1920-ci il aprelin 27-dək mövcud olmuş ilk Cümhuriyyətimizin dövlət qurumlarında təmsil edilmiş bütün şəxslərin barəsində yeni quruluşun mahiyyətinə və məramına uyğun tədbirlər görülməyə başlanıldı. Aprelin 27-dən etibarən işə salınmış repressiya maşını özünün ilk qurbanlarını məhz həmin adamların arasında axtardı. Dövlət və hökumət rəhbərlərindən tutmuş, adi məmuradək bir nəfər də kənarda qalmadı. Haqqında “tədbir” görülənlər sırasında Azərbaycanın yollar naziri, parlamentin üzvü Xudadat bəy Məlikaslanov da var idi. X.Məlikaslanov Azərbaycanda aprel çevrilişindən sonra qısa müddətdə zahirən sərbəst buraxılsa da, əsl həqiqətdə çevrilişin ilk günlərindən onu da izləyir, hər bir hərəkətinə və davranışına göz qoyurdular. Məqsəd müstəqil dövlətin ən stajlı naziri olmuş nümayəndəsini həbs edərkən ona qarşı əksinqilabi fəaliyyətlə bağlı ittiham irəli sürülməsi üçün əlavə faktlara və dəlillərə malik olmaq idi. Əlbəttə, əslində belə fakt və dəlillərə heç ehtiyac da yox idi. Çünki əvvəl XI Qızıl ordunun xüsusi şöbəsi, sonra Azərbaycan SSR Fövqəladə Komissiyası və nəhayət, Xalq Daxili İşlər Komissarlığı istədiyi adama qarşı istədiyi ittihamı irəli sürə, barəsində istədiyi hökmü çıxara bilərdi. Hətta birinci mərhələdə öz cinayətkar hərəkətlərini hakimiyyət dəyişikliyi pərdəsi altında yerinə yetirən qaniçən cəlladlar, Pankratov və onun köməkçiləri heç bir ittiham irəli sürmədən yüzlərlə, minlərlə insanı, xalqın say-seçmə nümayəndələrini güllələyərək Azərbaycanın milli genefonduna ağır və sağalmaz zərbələr vurdular. Ancaq Xudadat bəy Məlikaslanov kimi açıq siyasi fəaliyyətlə məşğul olmamış, hökumətin tərkibinə hansısa firqənin daxilində deyil, fərdi təqdimat yolu ilə təyin edilmiş, həqiqi peşəkar olan şəxsləri asanlıqla ittiham etmək, günahlandırmaq mümkün deyildi. Buna görə də, planlaşdırılmış cəzanın verilməsi üçün müəyyən müddət gözləmək və irəli sürüləcək ittihamın “əsaslandırılması” üçün yeni “faktlar” toplamaq lazım idi. Bu məqsədlə Xudadat bəy Məlikaslanov haqqında müxtəlif üsullarla, o cümlədən onun əvvəlki iş yerlərindən arayışlar alınmaqla məlumatlar toplanırdı. Bu məqsədlə istintaq işinə əlavə edilmiş Azərbaycan SSR Xalq Yollar Komissarlığının 1920-ci il iyulun 14-də verdiyi bir vəsiqədə göstərilir ki, “Xudadat Məlikaslanov yollar komissarlığında qeydiyyatdadır, ixtisası dəmiryolçudur” və s. bu tipli sənədlər... XI Qızıl ordunun xüsusi şöbəsinin Azərbaycanda çox qısa müddətdə törətdiyi qanlı cinayətlərin davam etdirilməsi məqsədilə atılmış növbəti addımlardan biri 1920-ci ilin oktyabrında onlarla millətsevərin, o cümlədən Xudadat bəy Məlikaslanovun həbsə alınması oldu. Xalqa saxta vədlər verməklə onun milli hökumətini devirib, yalan və zorakılıq üzərində öz hakimiyyətini qurmaqdan çəkinməyən bolşeviklərin xislətindən irəli gələn riyakarlıq istintaq materiallarının elə ilk səhifəsində özünü açıq-aydın göstərir. Belə ki, Xudadat bəy Məlikaslanov oktyabrın 30-da həbs edildiyi halda onun həbsi ilə bağlı order bir gün sonra - oktyabrın 31-də imzalanıb. İstintaq-arxiv işində də qeyd edildiyi kimi, ömrünün dörd ilə yaxın dövrünü yüksək vəzifələrdə keçirsə də, heç bir əmlakı olmayan bir şəxsin xalqa təmənnasız və ləyaqətlə xidmət göstərməsini sübut etmək üçün bu faktdan tutarlı dəlil gətirmək bəlkə də mümkün deyil. Çünki Xudadat bəy haqqında həmin sözləri onun əleyhdarları, xalqa xidmət baxımından əqidə və mənafe düşmənləri qeyd ediblər. Xudadat bəy kimi insanlar hansı dövrdə və mühitdə yaşamalarından asılı olmayaraq, ən yaxın ətraflarından belə fərqlənmiş, öz vəzifə səlahiyyətlərindən istifadə etmədikləri üçün çoxlarının həsəd apardığı sözübütöv şəxsiyyətlər sayılmış, hamının yanında daim başlarını uca tutmuşlar. Onun Cümhuriyyət hökumətində fasiləsiz nazir vəzifəsi tutması yalnız peşəkarlıq keyfiyyətləri və intellektual səviyyəsi ilə bağlı deyildi, bu, həm də onun mənəvi təmizliyi, dövlət mənafeyini hər şeydən üstün tutması ilə əlaqədar idi. Həbs olunduğu 1920-ci il oktyabrın 30-da Xudadat bəy Ağa oğlu Məlikaslanovun mənzilində axtarış aparılır və heç nə tapılmır. Xudadat bəy Məlikaslanov yollar naziri kimi, 1919-cu ilin iyununda xarici müdaxilə və daxili təzyiqlər qarşısında qalmış Azərbaycanda milli hakimiyyəti möhkəmləndirmək, ölkənin müdafiəsi ilə bağlı məsələləri hərtərəfli və operativ surətdə həll etmək məqsədilə yaradılmış Dövlət Müdafiə Komitəsinin üzvü, şəxsi nüfuz və iş qabiliyyətinə görə isə həmin Komitədə sədrin müavini olub. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin çox ağır dövründə müstəsna səlahiyyətlərə malik belə bir orqanın təşkil edilməsi qısa bir müddətdə özünü doğrultdu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xüsusi fövqəladə səlahiyyətli ali orqanı olan Dövlət Müdafiə Komitəsi ölkə həyatının ən mühüm sahələri üzrə vəziyyətə hərtərəfli nəzarət etməklə gənc dövlətin bütün potensialının strateji məqsədlərin həyata keçirilməsinə istiqamətləndirə, xüsusilə müdafiə məsələləri ilə bağlı qəbul edilmiş qərarların operativ surətdə yerinə yetirilməsinə, bu sahədə vahid siyasi xəttin hazırlanması və yeridilməsinə nail oldu. Bütün bu işlərin görülməsində Xudadat bəy Məlikaslanov da iştirak edirdi. O, sədr müavini kimi öz müstəsna səlahiyyətlərindən istifadə etməklə Dövlət Müdafiə Komitəsinin digər üzvləri ilə yanaşı, ölkənin müdafiə qüdrətinin artırılması, Azərbaycan dövlətinin möhkəmləndirilməsi istiqamətində bir sıra təxirəsalınmaz tədbirlərin həyata keçirilməsi, hökumətin ayrı-ayrı nazirlikləri arasında qarşılıqlı əlaqələrin yaradılması üçün çalışırdı. Məhz bu mühüm dövlət orqanının gərgin və səmərəli fəaliyyətinin nəticəsi idi ki, 1919-cu ilin sonlarına doğru Azərbaycanda hərbi qurumların fəaliyyəti və müdafiə məsələlərinin təşkili sahəsində xeyli iş görülmüş, Muğanda və Lənkəranda milli hakimiyyətin dayaqları kifayət qədər möhkəmləndirilmiş, gənc respublikanın hakimiyyət qurumlarının ilk aylarda, yaxud müstəqilliyin nisbətən əvvəlki dövrlərində fəaliyyətə başladıqları ərazilərdə isə vəziyyət tam nəzarət altına götürülmüş, ölkəyə müxtəlif istiqamətlərdən gözlənilən müdaxilələrin qarşısının alınması üçün zəruri addımlar atılmışdı. Əlbəttə, bu ardıcıl tədbirlər sonrakı dövrlərdə, xüsusilə 1920-ci ildə də eyni səviyyədə davam etdirilsə idi, Azərbaycan dövlətçiliyinin qorunub saxlanılması üçün daha müvafiq imkanlar əldə edilə və əlverişli şərait yaradıla bilərdi. Ancaq çox təəssüf ki, bolşeviklərin milli xəyanətkar mövqeləri və onların ölkə daxilindəki hakimiyyəti zorla ələ keçirmək səylərinə XI Qızıl ordu tərəfindən dəstək verilməsi nəticəsində Azərbaycan Parlamenti dövləti təslim etmək məcburiyyəti qarşısında qaldı. X.Məlikaslanov rəhbərlik etdiyi sahədə işin ümumi təşkili ilə kifayətlənmir, Azərbaycanda yolların, xüsusilə dəmiryollarının tikilməsində, müasir layihələrin hazırlanıb həyata keçirilməsində israrlı təşəbbüslər göstərirdi. Dövlət büdcəsinin müdafiə tədbirləri sahəsində ən mühüm işlərin görülməsinə yetərli vəsaitlər ayrılmasına kifayət qədər qadir olmadığı bir vaxtda Xudadat bəy hökumət qarşısında yol tikintisi və bərpa işləri üçün böyük həcmlərdə vəsaitlər ayrılması təşəbbüsləri qaldırırdı. Təbii ki, ölkənin qan damarları sayılan dəmiryolları şəbəkəsinin yaradılmasında hökumət bu nadir mütəxəssisin tövsiyələrini imkan daxilində nəzərə alır, Azərbaycanın gələcəyinə istiqamətlənmiş bu strateji addımları dəstəkləyirdi. 1919-cu il martın 19-da Nazirlər Şurasında Xudadat bəy Məlikaslanovun Culfa-Bakı dəmiryolunun tikintisinin davam etdirilməsi ilə bağlı məruzəsi dinlənilmişdi. Hökumət tərəfindən bu dəmir yolunun birinci variantda tikintisi üçün parlamentə müvafiq qanun hazırlayıb təqdim etməsi və 100 milyon həcmində vəsait ayrılmasını xahiş etməsi qərara alınmışdı. Nazirlər Kabinetinin sədri Nəcəf bəy Yusifbəyli 1919-cu il mayın 5-də şəxsən hərbi nazirə çatdırılmalı olan 102 saylı məxfi məktubunda yazırdı: “Zati-aliləri, Sizin 21 aprel tarixli raportunuza uyğun olaraq bildirirəm ki, raportda deyilənlərlə mən şərikəm. Təcrübəli şəxsin - dəmiryol mühəndisinin ezam olunmasına gəlincə, Azərbaycan dəmir yollarının səfərbərlik planının tərtib edilməsi üçün tərəfimdən belə bir şəxsi tapıb Sizin sərəncamınıza ezam etmək tapşırığı verilmişdir”. Xudadat bəy ixtisası ilə birbaşa bağlı olmayan sahələrdə də böyük xidmətlər göstərməyə qadir bir şəxs idi. Təsadüfi deyildi ki, 1919-cu ilin aprelində Nazirlər Şurasının sədri Nəsib bəy Yusifbəylinin göstərişi ilə latın əlifbasına keçilmək üçün yaradılmış xüsusi komissiyaya məhz o rəhbərlik etmişdir. Xudadat bəyin rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərmiş bu komissiya səmərəli işləmiş parlamentə latın əlifbasına keçməklə əlaqədar layihə təqdim etmişdir. Təəssüf ki, bir sıra təşəbbüslər kimi bu layihənin də müzakirəsi yarımçıq qaldı. Arxiv-istintaq işindən daha bir səhifə qeyd edilir ki, Azərbaycan çekistləri tərəfindən 1920-ci il noyabrın 7-də istintaq işi üzrə müttəhim kimi dindirilən Xudadat bəyin bildirdikləri əsasında protokol tərtib edilir: “Mən hakimiyyətdə vəzifə tutarkən bolşeviklərə xeyirxah münasibət göstərmişəm, mənim yanımda Əli Bayramov və Çingiz İldırım xidmət etmişlər”. Daha sonrakı qeydlərindən aydın olur ki, o, iş adamı kimi siyasətlə az maraqlanmış, 1919-cu ilin dekabrında Dövlət Müdafiə Komitəsinə onun tərəfindən Azərbaycan əks-kəşfiyyatının ləğv edilməsi (Əksinqilab ilə mübarizə təşkilatı adlanan) haqqında məruzə təqdim olunub: “Bu orqan tərkibində sosialistlərin olmadığına və quberniyalarda fəaliyyət göstərmədiyinə görə ləğv edilməli idi. Qərara alındı ki, bu orqan ləğv edilsin və hərbi aparatın tərkibində yaradılsın. “İttihad” partiyasının kommunistlərlə fikir ayrılıqlarının nəzərə alınmayacağı təqdirdə, sonuncuları müdafiə edəcəyim qərarı düzdür. “İttihad” partiyasının əsas rəhbəri Qarabəyovla mən Behbud bəy Cəvanşirin mənzilində iki-üç dəfə görüşmüşəm. “İttihad” partiyasının üzvü olmamışam və keçmiş tarixi barədə heç nə bilmirəm. Siyasi baxışlarıma görə beynəlmiləlçiyəm və sosialist-marksistəm. Hər yerdə sosializm prinsiplərini yeritmişəm. Həbs edildiyim vaxtdan dörd ay əvvələdək evdən nadir hallarda, ən zəruri iş dalınca və sağlamlığımdan asılı olaraq çıxmışam”. Bununla da bütün dindirmələr başa çatdırılır və Xudadat bəyin adı bir də Cümhuriyyət hökumətinin başqa naziri Ə.Pepinov həbs edildikdən sonra onun ifadəsində çəkilir. Pepinov “Əksinqilabi millətçi təşkilatın sizə məlum olan üzvlərini sayın” sualına cavabında Xudadat bəy Məlikaslanovun da adını çəkir. Ancaq növbəti ittihamlar üçün əsas olacaq bu ifadə artıq gecikmişdi. Çünki iki ilə yaxın bir müddət idi ki, Xudadat bəy Məlikaslanov həyatda yox idi. Xudadat bəyin özünümüdafiə məqsədilə dediklərinə gəlincə isə bildirək ki, XI Qızıl ordunun xüsusi şöbəsinin və Azərbaycan çekanın tüğyan etdiyi bir dövrdə yalançı qəhrəmanlıq göstərilməsi dərhal güllələnmə ilə nəticələnə bilərdi. İkinci tərəfdən, Xudadat bəy həqiqətən də 1901-1904-cü illərdə Rusiya Sosial-Demokrat Partiyasının üzvü olmuşdu və sonrakı dövrdə hər cür siyasi təmayüldən uzaq durmasına baxmayaraq, belə bir ağır məqamda özü barəsində siyasi baxışlarına görə “beynəlmiləlçiyəm və sosialist-marksistəm” deyəndə heç bir riyakarlığa yol vermirdi. Əksinə, bu təbiətinə xas bir uzaqgörənliklə və onu heç vaxt yanıltmamış fəhminin gücü ilə hansı rejimlə qarşılaşdığını duymaq, ətrafında nələr baş verdiyini düzgün qiymətləndirmək bacarığı idi. Bütün bunların məhz belə olduğunu sonrakı proseslər də sübuta yetirdi. İki ifadə arasındakı zaman kəsiyində Xudadat bəyin özünəbəraət, Ə.Pepinovun isə məcburiyyət qarşısında əksinqilabçı millətçilər sırasında Çingiz İldırımın adını çəkməsi sadəcə zamanın gərdişinin dəyişməsi ilə deyil, bolşevik xisləti, rejimin mahiyyəti ilə izah olunmalıdır və o, bu mahiyyəti ilk gündən görmüşdü. Dünənədək öz siyasətini yeritmək üçün milli qüvvələrə qarşı qoyaraq istifadə etdiyi Çingiz İldırım bu gün bolşevik sovet rejiminə lazım deyildi, indi onun özü də düşmən idi. Çünki rus-erməni qaragüruhunun millətin başına 20-ci illərdə gətirdiyi müsibətlərin birbaşa iştirakçılarından olmuşdu və 30-cu illərdə həmin proseslərin nə məqsədlə davam etdirildiyindən xəbərdar idi. Əsl həqiqətdə, Xudadat bəy Məlikaslanov kim idi, millətçi, yaxud, beynəlmiləlçi sualına ən obyektiv cavabı onun müasirləri verə bilərlər. Belə şəxslərdən biri - uzun müddət onunla bərabər çalışmış Məmmədhəsən Hacınski 1930-cu il dekabrın 29-da verdiyi ifadədə aşağıdakıları bildirirdi: “Məlikaslanovu Müsavat hökuməti dövründən tanıyıram. Qatı millətçidir, 1919-cu və 1920-ci illərdə bolşeviklərlə saziş əleyhinə mübarizə aparıb və aprelin 28-də bolşeviklərə qarşı silahlı müqavimət göstərmək tərəfdarı olub. Mən Dövlət Plan Komitəsinə gələndə o, sənaye və nəqliyyat bölməsinin sədri idi. Bundan əlavə o, Zaqafqaziya dəmiryolunun idarə heyətinin üzvü, Azərbaycan SSR-in əksər müəssisələrində məsləhətçi idi, Azərbaycan SSR ali müəssisələrində böyük nüfuzu vardı və etibar edilirdi... 1926-cı ildə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Şurası məni Azərbaycan Dövlət Plan Komitəsinə sədr təyin etmişdi. Ancaq mən razılaşmadım və S.Orconikidzenin vasitəsi ilə qərarın dəyişdirilməsinə nail oldum. İmtinanın səbəblərindən biri bu idi ki, mən gərək Məlikaslanovu kənarlaşdıra idim. Onu dəmir yol və şose yollarının tikintisi, elektrikləşdirmə və su təsərrüfatı maraqlandırmırdı. O, çoxları ilə məsləhətləşməyi sevirdi, ancaq həmişə özü bildiyi kimi edirdi. Onun bütün xalq təsərrüfatı məsələlərinə yanaşması dar milli məhdudiyyət dairəsində qalmırdı, hər bir addımı, hər bir tədbiri gələcək müstəqil Azərbaycanın mənafeyi naminə qiymətləndirirdi. Bu, onun tərəfindən deyilirdi, yaxud fəaliyyətindən görünürdü, o, bu barədə məndən çox irəli getmişdi. Bir sıra faktları mən əvvəl göstərmişəm. 1928-ci ildə Kislovodskda mənimlə Volqa-Don kanalının layihəsi barədə danışarkən, o dedi ki, bu kanalın Azərbaycanın gələcəyi üçün böyük əhəmiyyəti var. Bu kanal neft məhsullarını xarici bazara çıxarmaqda bizi Gürcüstanın asılılığından xilas edir. Belə bir söhbəti də xatırlayıram. Mən qatı rus millətçisi kimi tanıdığım professor Vasilyevə və onun əməkdaşlarına çox şübhəli yanaşırdım. Onun Muğanın və Milin suvarılması ilə bağlı işləri məndə ciddi narahatlıq yaradırdı. Mən bu barədə Məlikaslanova dedim. Məlikaslanov Vasilyevə çox yaxşı münasibət göstərirdi. O dedi ki, layihə heç kimə mane olmur və gələcəkdə bu, hazır sistemdir. Şabanov da bu cür fikirləşirdi. Bu da Azərbaycanın gələcəyi ilə bağlı idi ki, Məlikaslanov bir neçə dəfə mənimlə söhbətində bizim siyasi dostlarımız olduqları üçün Gürcüstan ziyalıları ilə yaxın əlaqələrin qurulması zərurətindən danışmışdı”. Məmmədhəsən Hacınski Xudadat bəy haqqında fikirlərini davam etdirərək bildirmişdi: “Milli məqamlar Məlikaslanov üçün başlıca stimul idi. Culfa-Bakı dəmir yolunun tikintisi də yadımdadır, o, bu işi Müsavat hökuməti dövründən başlamışdı. Sovetləşmə dövründə o, ancaq bir müddət bu işlə məşğul oldu. Sonrakı dövrdə də, sonadək bu işin əsl ilhamçısı və vətənpərvəri idi. O, həmişə deyirdi: bu yolun tikintisinin vacib milli məqamı təkcə ondan ibarət deyil ki, bu dəmir yolu Azərbaycanın ucqar əyalətlərinə getmək imkanı verəcək, həmçinin Naxçıvanı Azərbaycanla birləşdirəcək. Bu baxışlarla bütün ziyalılar, o cümlədən mən də şərik idim. Naxçıvanla bağlı bir dəfə şayiə yayıldı kı, onu Azərbaycan SSR-dən ayrı olduğu üçün Ermənistan SSR-lə birləşdirmək təklifləri olub. Bundan əlavə, Məlikaslanov Bakı-Culfa dəmiryolu haqında Azərbaycanın xarici bazara çıxışı kimi söhbət açırdı. O, dəmiryolu xətlərinin haradan keçməsi məsələsinə də milli yanaşmışdı. Məsələn, o, mənə demişdi ki, Yevlax-Şuşa dəmir yolunun elə istiqamətdən keçməsini planlaşdırır ki, əvvəllər, fərdi kompaniyalar tərəfindən inqilaba qədər erməni əsilli Saruxanovun çəkdiyi layihəni dəyişdirsin və xəttin Ağdamdan, türk rayonlarından keçməsinə nail olsun. Suvarma məsələlərində də hamımız kimi o da məsələyə milli mövqedən yanaşırdı”. Məlikaslanov yüksək səviyyəli, bacarıqlı mühəndis kimi sovet dövründə də öz ixtisası ilə birbaşa bağlı olmayan sənaye sahələrinin də inkişafı ilə əlaqədar həlledici söz demək səlahiyyətinə malik şəxs olub. Onun məsləhəti və tövsiyələri olmadan bu sahələrdə mühüm hesab olunan layihələrlə bağlı addım atılmasına risk edilməyib. M.Hacınski deyirdi: “Azhidromərkəz”in tikintisinə dair hələ 1927-ci ildə eskiz layihələrin bütün variantları hazır idi. Ancaq işə başlanmamışdı, çünki Məlikaslanov Tərtər variantını Dağlıq Qarabağ muxtar vilayətində yerləşdiyi üçün istəmirdi... Nuxa barama fabrikinin tikintisi onun təşəbbüsləri sayəsində baş tutmuşdu...”. Məncə, bu məqamlar həm mütəxəssis, həm də şəxsiyyət kimi müasirlərinin əksəriyyətindən yüksəkdə dayanan Məlikaslanovun milli mənafelərə sonadək sadiq qaldığını, öz millətinə bağlı olduğunu əyani surətdə nümayiş etdirir, əslində, əlavə nə isə deməyə ehtiyac qalmır. Xudadat bəy həmin vaxt həbsdən azad edilmiş və 1930-cu ildə yenidən cəza orqanlarının yadına düşmüşdür. Xudadat bəyin çalışdığı müxtəlif müəssisələrdən biri - 1921-ci ilin əvvəllərində əvvəlcə şöbə müdiri, sonra isə sədri olduğu Azərbaycan Dövlət Tikinti Komitəsi idi. Sonra isə o, Azərbaycan Ali Xalq Təsərrüfatı Şurası yanında dəmir yolu tikintisi idarəsinin rəisi və şuranın məsləhətçisi, 1924-1930-cu illərdə Azərbaycan İnşaat İnstitutunun dekanı olmuş, 1922-1925-ci illərdə Zaqafqaziya Dəmir yolu İdarəsinin və Azərbaycan Dövlət Plan Komitəsinin sənaye-nəqliyyat tikinti bölməsinin, 1921-1930-cu illərdə, eyni zamanda, RSFSR-in və Azərbaycanın bir sıra elmi-texniki və mədəni-maarif təşkilatlarının, 1927-1930-cu illərdə isə SSRİ Ali Xalq Təsərrüfatı Şurasının elmi-texniki kollegiyasının üzvü olmuşdu. Arxivdə saxlanılan “Azərbaycan Milli Mərkəzinin işi” və “Əksinqilabi Azərbaycan Milli Mərkəzinin işi üzrə yekun ittihamnaməsi”ndən də aydın olur ki, Xudadat bəy 1930-cu ildə Azərbaycan Xalq Daxili İşlər Komissarlığının yanında Dövlət Siyasi İdarəsi tərəfindən həbs edilib. “1924-cü ildə sovet hakimiyyətinə qarşı düşmən mövqedə dayanan millətçi əhval-ruhiyyəli ziyalıların bazası” əsasında yaranmış bu mərkəzin üzvləri arasında ittiham edilən Xudadat bəy Məlikaslanov 1931-ci il sentyabrın 30-da mühakimə edilib. Azərbaycan SSR Dövlət Siyasi İdarəsi kollegiyasının məhkəməsi Milli Mərkəzin işinə baxaraq, Ə.Pepinova güllənmə, X.Məlikaslanova və digər tanınmış millətçi ziyalılara 10 il, bir qrupa isə beş il və üç il müddətinə azadlıqdan mərhumetmə cəzaları kəsmiş, ölümü ilə əlaqədar M.Hacınskinin işini ləğv etmişdi. Ancaq bu hökmün çıxarılmasından təqribən dörd ay sonra Zaqafqaziya Dövlət Siyasi İdarəsi kollegiyası yanında məhkəmə “Azərbaycan Milli Mərkəzin işi”nə yenidən baxaraq, güllənməyə məhkum olunanların cəzasının 10 il işlə, Xudadat bəy Məlikaslanovun həbs cəzasını azaldıb beş il işlə əvəz edib. İkinci dəfə həbs edilən X.Məlikaslanov Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsinin 64-cü, 65-ci, 66-cı və 68-ci maddələri üzrə cinayət törətməkdə ittiham olunub. O, qarşısına milli-müstəqil Azərbaycan qurulması məqsədi qoymuş Azərbaycan Milli Mərkəzin əksinqilabi mərkəzi komitəsinin üzvü olmaqda günahkar bilinmişdi. Ancaq istintaqın bütün təzyiqlərinə baxmayaraq, Xudadat bəy ittihamların heç birində özünü günahkar hesab etməyib. Özünü bəraət üçün beynəlmiləlçi və sosialist olduğunu söyləyən bir şəxsi millətçi ziyalı sayaraq bundan sonra ardıcıl iki dəfə həbs edilməsi təsadüfi idimi? İstintaq zamanı verdiyi bəzi ifadələr və üç il müddətinə sosial-demokrat partiyasının üzvü olması faktları istisna edilməklə, onun bütün həyatı millətçi olduğunu açıq surətdə ortaya qoymurmu? Yalançı beynəlmiləlçilər Xudadat bəy kimi millətini sevən, doğma Vətənin dirçəlişi yolunda əzmlə çalışan insanları repressiyaya məruz qoyaraq məhv edən, dünya proletariatını birləşdirmək uğrunda sərsəm ideyalarla nəfəs alan bolşeviklər idilər. On illər boyu siyasi ittihamlarda ən qatı cinayət kimi səslənmiş millətçilik, əslində qürur, iftixar hissi duyulacaq amal idi. Tale Xudadat bəyə də bu müqəddəs amal uğrunda öz xalqına şərəflə və fədakarlıqla xidmət göstərməyi qismət etmişdi.

Səmyar Abdullayev: “Fərman 3 milyon vətəndaşımızı əhatə edir ki, bu da onun miqyasının hədsiz böyüklüyündən xəbər verir” Prezident İlham Əliyev 12 iyun 2025-ci il tarixində sosial müavinətlərin, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqaüdlərinin və fəxri adlara görə təqaüdlərin məbləğlərinin artırılması və bununla əlaqədar Azərbaycan Respublikası Prezidentinin bəzi fərmanlarında və Sərəncamında dəyişiklik edilməsi haqqında Fərman imzalayıb. “Azərbaycan Gözdən Əlillər Cəmiyyəti” İctimai Birliyinin prezidenti Səmyar Abdullayev Moderator.az-a müsahibəsində bu Fərmanın həssas kateqoriyaya məxsus vətəndaşların sosial rifahında oynayacağı rolu şərh edib: -Səmyar bəy, Prezidentin məlum Fərmanını necə dəyərləndirirsiniz? Sizcə bu Fərman həssas kateqoriyaya məxsus vətəndaşların həyatında, sosial rifahında hansı dəyişikliklərə yol açacaq? -Dövlət başçısının 12 iyun 2025-ci il tarixli Fərmanı hər şeydən ölkə Prezident İlham Əliyevin humanist siyasətinin növbəti təzahürüdür. Bu Fərman ümumilikdə 3 milyon vətəndaşı əhatə edir ki, bu da ölkə əhalisinin təxminən üçdə biri deməkdir. Bu mənada 12 iyun Fərmanı Azərbaycanın müstəqillik tarixində ən unikal hadisələrdən biridir. Prezidentin sözügedən Fərmanı həsas kateqoriyaya məxsus vətəndaşların sosial rifahının yüksəldilməsinə, onlara ayrılan dövlət müavinətlərinin və təqaüdlərinin ciddi şəkildə artırılmasına hesablanıb. Nümunə üçün qeyd edək ki, Fərman orqanizmin funksiyalarının 81–100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə 300 (üç yüz) manat, orqanizmin funksiyalarının 61–80 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə 250 (iki yüz əlli) manat, orqanizmin funksiyalarının 31–60 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə 180 (yüz səksən) manat məbləğində müavinətin verilməsini nəzərdə tutur.  Ailə başçısını itirməyə görə 140 (yüz qırx) manat, müddətli həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçularının uşaqlarına 140 (yüz qırx) manat, valideynlərini itirmiş və valideyn himayəsindən məhrum olmuş uşaqların qəyyumlarına (himayəçilərinə) 140 (yüz qırx) manat məbləğində müavinət veriləcək ki, bu da ötən dövrlə müqayisədə xeyli çoxdur. Uşağın anadan olmasına görə 600 (altı yüz) manat, dəfn üçün 600 (altı yüz) manat müavinət veriləcək ki, bu da ötən dövrlə müqayisədə cidid artım deməkdir. Prezidentin Fərmanına əsasən  beşdən çox uşağı olan qadınlara hər uşaq üçün 140 (yüz qırx) manat müavinətin verilməsi nəzərdə tutulub ki, bu da həmin ailələrin sosial rifahının yüksəldilməsi, uşaqlar üçün daha təminatlı gələcəyin formalaşması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Ümumiyyətlə, bu Fərman 3 milyona qədər vətəndaşımızın sosial rifahının daha da yaxşılaşmasına şərait yaradacaq ki, bu da olduqca böyük rəqəmdir. Onu da unutmayaq ki, bu sosial layihə dövlətimiz və xalqımız adına mühüm bir dönəmdə - işğaldan azad edilən ərazilərimizdə böyük abadlıq, quruculuq işlərinin həyata keçirildiyi bir zamanda gerçəkləşir ki, bu da dövlətimizin heç bir situasiyada həssas kateqoriyadan olan vətəndaşları diqqətdən kənarda qoymadığını göstərir. -Fərman əlillərin sosial təminatına necə təsir göstərəcək? -Bu Fərmandan ən çox yararlananlardan biri də əlil vətəndaşlarımız olacaq. Fərmana əsasən  orqanizmin funksiyalarının 81–100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə – 600 (altı yüz) manat,  orqanizmin funksiyalarının 61–80 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə – 500 (beş yüz) manat, orqanizmin funksiyalarının 31–60 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə – 400 (dörd yüz) manat,  orqanizmin funksiyalarının 81–100 faiz pozulmasına görə və ya 18 yaşınadək əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə qulluq edən şəxslərə 120 (yüz iyirmi) manat məbləğində təqaüd veriləcək. Bundan başqa, ümumi səbəblərdən orqanizmin funksiyalarının 81–100 faiz pozulmasına görə əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə (gözdən əlilliyi olan şəxslər istisna olmaqla) 250 (iki yüz əlli) manat, ümumi səbəblərdən orqanizmin funksiyalarının 81–100 faiz pozulmasına görə gözdən əlilliyi müəyyən edilmiş şəxslərə 350 (üç yüz əlli) manat məbləğində təqaüdlə təmin ediləcək. Bütün bunlar onu deməyə əsas verir ki, Prezidentimizin məlum Fərmanında bütün kateqoriyalardan olan əlil vətəndaşlarımızın sosial təminatının yüksəldilməsi nəzərdə tutulub. Yəni bu Fərman hər bir əlil vətəndaşımızın sosial rifahının artmasına bilavasitə təsir göstərəcək. Mən buna görə “Azərbaycan Gözdən Əlillər Cəmiyyəti” İctimai Birliyi adından cənab Prezidentə təşəkkür edir, minnətdarlığımı bildirirəm.   -Səmyar bəy, Fərmanda şəhid ailələrinə verilən təqaüdərin də artırılması nəzərdə tutulur. Sizcə bu, dövlətimizin, Müzəffər Ali Baş Komandanın şəhidlərimizə olan ehtiramının, şəhid ailəlrinə olan diqqət və qayğısının bariz nümunəsi sayıla bilərmi? -Şübhəsiz! Prezidentin 12 iyun tarixli Fərmanında şəhid ailələrinə verilən təqaüdlərin ciddi şəkildə artırılması dövlət başçımızın bu kateqoriyadan olan vətəndaşlara xüsusi diqqət yetirdiyini göstərir. Xatırladaq ki, Fərmana əsasən şəhid ailəsi üçün 700 (yeddi yüz) manat, 20 Yanvar şəhidinin ailəsi üçün 700 (yeddi yüz) manat, Əfqanıstanda sovet qoşunlarının tərkibində beynəlmiləl borcunu yerinə yetirərkən həlak olan, itkin düşmüş və məhkəmə qaydasında ölmüş elan edilən hərbi qulluqçuların ailələrinə 700 (yeddi yüz) manat məbləğində təqaüd veriləcək. Prezidentin bu Fərmanı göstərdi ki, Azərbaycan dövləti, onun rəhbərliyi şəhidlərimizin dövlətimiz, xalqımız qarşısıdnakı tarixi xidmətlərini bir an belə olsun yaddan çıxarmır, onların ailələrinə mütəmadi şəkildə qayğı göstərməyi proiritet vəzifələrindən biri hesab edir. -Sizcə bu Fərman cəmiyyətdə, xüsusilə də gənclər arasında vətənpərvərlik şüurunun formalaşması baxımından nə dərəcədə əhəmiyyətlidir? -Prezidentin 12 iyun tarixli Fərmanı gənclər arasında vətənpərvərlik şüurunun möhkəmlənməsi, vətənpərvərlik əhval-ruhiyyəsinin güclənməsi baxımından da ciddi əhəmiyyətə malikdir. Çünki bu Fərmanda həm şəhid ailələri, həm də Milli Qəhrəman və Vətən Müharibəsi Qəhrəmanları ilə bağlı müddəalar da yer alır ki, bu da dövlətimizin vətən uğrunda döyüşən qəhrəmanlara sevgi və ehtiramının göstəricisidir. Hansı ki, bu yanaşma ictimai rəydə, xüsusilə də gənclərin fikir və düşüncəsində  dərin iz qoyur, onların qəlbində vətəni qorumağın müqəddəsliyinə inamı artırır. Bu baxımdan hesab edirəm ki, Prezident İlham Əliyevin 12 iyun tarixli Fərmanı həssas kateqoriyaya məxsus vətəndaşlarımızın sosual rifahının yaxşılaşmasına xidmət edən mühüm yenilik olmaqla yanaşı, həm də mənəvi-ideoloji əhəmiyyətə malik bir addımdır. İnanıram ki, bu addım gənclərimizin vətənpərvərlik ruhunun möhkəmlənməsinə, onların vətənə, mili-mənəvi dəyərlərə bağlılığının güclənməsinə öz müsbət təsirini göstərəcək. Sonda bir daha “Azərbaycan Gözdən Əlillər Cəmiyyəti” İctimai Birliyi olaraq bütün əlillər adından Prezident İlham Əliyevə bu nəcib, humanist Fərmanına görə təşəkkür edir, minnətdarlığımızı bildiririk. Seymur ƏLİYEV

15 iyun 2021-ci il Azərbaycanın müasir tarixində mühüm bir dönüm nöqtəsinin tarixidir. Məhz həmin gün Azərbaycanın mədəniyyət beşiyi qədim Şuşa şəhərində azadlığın və Zəfərin simvoluna çevrilmiş bu müqəddəs torpaqda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Türkiyə Respublikasının Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan arasında “Azərbaycan Respublikası ilə Türkiyə Respublikası arasında müttəfiqlik münasibətləri haqqında Şuşa Bəyannaməsi” imzalandı. Bu sənəd yalnız iki qardaş ölkə arasında strateji münasibətlərin zirvəsi deyil, həm də bölgədə yeni geosiyasi nizamın əsasını qoyan tarixi aktdır.Şuşa Bəyannaməsinin ruhu tarixdən gəlir. Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərində yeni mərhələnin təməli oldu. Bu Bəyannamə ulu öndərlər Heydər Əliyev və Mustafa Kamal Atatürkün mirasına sadiqliyin göstəricisidir. Atatürkün “Azərbaycanın sevinci sevincimiz, kədəri kədərimizdir”, ulu öndər Heydər Əliyevin isə “Biz bir millət, iki dövlətik” fikirləri bu sənədin fəlsəfi və ideoloji dayağına çevrilmişdir. Ölkə rəhbəri İlham Əliyevin dediyi kimi, “biz bu vəsiyyətə sadiqik və XXI əsrdə azad edilmiş Şuşada Müttəfiqlik Bəyannəməsini imzalayarkən əcdadlarımıza sadiqliyimizi nümayiş etdiririk”.Şuşa Bəyannaməsi Azərbaycan ilə Türkiyə arasındakı əlaqələrin yalnız siyasi və hərbi deyil, bütün strateji sahələri – iqtisadiyyat, enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat, təhsil, mədəniyyət, ordu quruculuğu və diplomatiyanı əhatə edən bir sənəddir. Daha doğru ifadə etsək, bu, sadəcə bir Bəyannamə deyil, bu, ortaq gələcəyə verilən imzadır. İki dövlətin birgə maraqlarını təmin edən hüquqi və siyasi baza kimi çıxış edən sənəd bölgədə sabitlik və əməkdaşlıq üçün etibarlı zəmin formalaşdırır.Şuşa Bəyannaməsinin məhz Şuşada - Qarabağda imzalanması Qalib Ali Baş Komandan İlham Əliyevin dəmir iradəsinin, siyasi qətiyyətinin və strateji düşüncəsinin nəticəsidir. 44 günlük Vətən müharibəsində əldə olunmuş Zəfər təkcə torpaqlarımızın azadlığı deyil, həm də regionda yeni reallıqların formalaşdırılması idi. Prezident İlham Əliyev bu reallıqları peşəkar diplomatiya ilə Şuşa Bəyannaməsi ilə hüquqi və diplomatik çərçivəyə saldı.İkinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycanın gücünü nümayiş etdirən müasir hərbi texnologiyalar – xüsusilə pilotsuz uçuş aparatları – Türkiyə ilə hərbi əməkdaşlığın effektivliyinin bariz nümunəsi oldu. Artıq bu əməkdaşlıq daha da genişlənərək, müdafiə sənayesi, ortaq hərbi təlimlər və qarşılıqlı hərbi yardım kimi sahələri də əhatə edir. Bu, gələcəkdə istənilən təhdidə qarşı birgə müdafiənin təminatıdır.Bəyannamədə xüsusi yer tutan Zəngəzur dəhlizi layihəsi Azərbaycanın geosiyasi mövqeyini daha da gücləndirir. Bu dəhliz yalnız iki ölkəni deyil, Türk dünyasını birləşdirəcək mühüm bir arteriya kimi çıxış edir. Şərqdən Qərbə uzanan yeni nəqliyyat və iqtisadi yolun açılması regional inteqrasiyanın, strateji sabitliyin və iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsinə təkan verir.Şuşa Bəyannaməsi iqtisadi baxımdan da önəmlidir. Hər iki ölkənin qarşılıqlı investisiya təşəbbüsləri, azad olunmuş ərazilərdə birgə layihələr və sərmayələr regionun inkişafına yeni nəfəs verir. Xüsusilə Şuşa və ətraf ərazilərin turizm imkanlarının reallaşdırılması, bu bölgənin həm iqtisadi, həm də mədəni cəhətdən dirçəlməsini təmin edəcək.Bəyannamədə əksini tapan müddəalar Ermənistanın revanşist dairələrinə də mühüm mesajdır. Türkiyə açıq şəkildə bildirir ki, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinə qarşı istənilən təhdid Ankara üçün də qırmızı xətdir. Bu, regional sülh və təhlükəsizlik üçün mühüm zəmanət hesab oluna bilər.Bəyannamənin imzalanmasından sonra hər il 15 iyun tarixində Şuşada keçirilən beynəlxalq konfranslar sənədin nə qədər dərin məna daşıdığını göstərir. Bu tədbirlər həm Şuşa Bəyannaməsinin ideoloji təbliği, həm də onun icrasının siyasi monitorinqi üçün mühüm platformaya çevrilmişdir.Hazırda Azərbaycan müttəfiqlikdən strateji birlik mərhələsinə qədəm qoyub. Şuşa Bəyannaməsi ilə Azərbaycan və Türkiyə arasındakı münasibətlər tarixi birliyə əsaslanaraq strateji ittifaq səviyyəsinə yüksəlib. Bu sənəd iki dövlətin gələcək əsrlərə uzanan birliyinin hüquqi əsasını, siyasi iradəsini və hərbi-siyasi təhlükəsizliyini təmin edir. Prezident İlham Əliyev bu Bəyannamə ilə özünü təkcə Zəfər Sərkərdəsi kimi deyil, həm də bölgənin gələcəyini müəyyən edən strateq lider kimi tarixə yazdırdı. Məşhur MəmmədovMilli Məclisin deputatı

Hər təqvim səhifəsinin bir xatirəsi var, amma elə günlər var ki, millətin yaddaşına qızıl hərflərlə yazılır. Sentyabrın 17-si günəşin şəhidlərin adına doğduğu, 14 igidin səmaya yüksəlib millətin qəlbində ölümsüzləşdiyi gündür. Onlar şəhid olaraq millətin yenidən doğuluşuna imza atdılar. Qarabağ torpağının hər qarışı onların adları ilə nəfəs alır, hər zəfər nəğməsi onların əzmi ilə yazılır. 2020-ci ilin payızında şəhidlərin ruhu səfərbər olmuşdu, torpaq sanki oyanmışdı. 44 gün tarixdə çox qısa görünə bilər. Amma bu günlərə nələr sığmadı? Minlərlə oğul, minlərlə yurd həsrəti və bir millətin dirənişi. O 14 şəhidin də qanı bu yurdun dirçəlişinə can verdi. Onların hər biri bu zəfərin daşını-daş üstə qoyan igidlər idi. Qarabağ  təkcə bir coğrafiya deyil. Qarabağ bir vətən sevgisi, bir nisgil, bir and idi. Qayıdışımız şəhidlərin ruhlarının səssiz səfəri idi. Onların ayaq izləri ilə döyüş yolu çəkildi. İndi hər dağ başında, hər bulaq kənarında, hər səssiz kənddə onların nəfəsi var. Sentyabrın 17-də doğulanlar millətin qayıdış dastanının simvolları kimi tarixə yazıldı. Hər dirçəlişin bir bünövrəsi olur. Bizim dirçəlişimizin əsası şəhidlərin qanı ilə, ruhu ilə, sevgisi ilə atıldı. İndi Qarabağda yeni məktəblər tikilir, yollar çəkilir, kəndlər canlanır. Bütün bu işlər şəhidlərin adına ucaldılmış abidələr kimidir. Bu torpağın hər çiçəyi, hər ağacı onların ruhuna səcdə edir. Hər il bu tarixdə Azərbaycan bir daha baş əyəcək: “Siz bizim qürurumuz, siz bizim tariximizsiniz!” deyəcək. Qarabağ artıq azaddır. Amma bu azadlıq təsadüf deyil. Bu azadlıq şəhidlərin ruhunun, anaların göz yaşının, əsgərin addımının, millətin birlik ruhunun nəticəsidir. 14 qəhrəman 14 ulduz kimi bu Zəfər səmasında əbədi parlayır.  Vətən Uğrunda Canından Keçən Qəhrəman – Zöhrab Abbasov Azərbaycanın müstəqilliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda canından keçən qəhrəmanlarımız, tariximizin ən parlaq səhifələrini yazıblar. Onlar təkcə torpaqlarımızın azadlığı uğrunda döyüşmədilər, həm də bir xalqın qürurunu, iradəsini və yenilməzliyini tərənnüm etdilər. Bu qəhrəmanlardan biri də Zöhrab Abbasovdur. Zöhrab Abbasov 2001-ci il sentyabrın 17-də Ağstafa rayonunun Eynallı kəndində dünyaya göz açdı. İlk təhsilini Eynallı kənd tam orta məktəbində aldı. 2007–2018-ci illər ərzində burada oxuyaraq savadlı, vətənpərvər və məsuliyyətli bir gənc kimi yetişdi. Ailəsinin, müəllimlərinin və dostlarının sevgisini qazanan Zöhrab sadə və təvazökar təbiəti ilə seçilirdi. 2019-cu ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarına müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırıldı. Hərbi xidmət onun üçün bir öhdəlik, bir borc, bir şərəf idi. Zöhrab hərbi hissədə nümunəvi davranışı, intizamı və vətənə bağlılığı ilə seçilirdi. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan 44 günlük Vətən müharibəsi zamanı Zöhrab Abbasov ön cəbhədə, Suqovuşanın azadlığı uğrunda gedən qanlı döyüşlərə qatıldı. Ən ağır mövqelərdə, çətin şəraitdə belə geri çəkilməyən Zöhrab döyüş yoldaşları ilə birgə işğal altındakı torpaqlarımızın azadlığı uğrunda canını fəda etməyə hazır idi. O, 13 oktyabr 2020-ci il tarixində Suqovuşan istiqamətində gedən şiddətli döyüşlər zamanı qəhrəmancasına şəhid oldu.  bilmədi. Zöhrab Abbasovun göstərdiyi igidlik dövlətimiz tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24 iyun 2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən o, ölümündən sonra “Vətən uğrunda” medalı ilə təltif olundu. Həmçinin “Suqovuşanın azad olunmasına görə” medalı da onun xatirəsinə təqdim edildi. Zöhrab Abbasovun adı bu torpağın azadlığı və bütövlüyü uğrunda canını fəda edən qəhrəmanlarımız arasında əbədi qalacaq. Onun əziz xatirəsi ailəsinin, doğmalarının, döyüş yoldaşlarının və bütövlükdə xalqımızın yaddaşında daim yaşayacaq. İlkin Ağakişiyev- Vətənə Məhəbbət və Şücaətin Əbədi Nümunəsi 1995-ci ilin sentyabrında Mingəçevirdə dünyaya göz açan İlkin Ağakişiyev elə uşaq yaşlarından qəlbində doğma vətəninə qarşı sarsılmaz sevgi daşıyırdı. Həyatının hər addımında bu sevgi onu irəli aparır, çətinliklərə sinə gərməyə, böyük arzularına doğru inamla yürüməyə həvəsləndirirdi. 2013-2017-ci illərdə Azərbaycan Əmək və Sosial Münasibətlər Akademiyasında ali təhsilini davam etdirərkən İlkin yalnız biliyi ilə deyil, həm də vətənə bağlılığı, insanlara olan hörməti və qəhrəmanlıq ruhu ilə seçilirdi. O, həyatın ən ağır çağırışlarına belə hazırlıqlı idi, ürəyində isə sonsuz vətən eşqi alovlanırdı, bu alov heç vaxt sönməyəcəkdi. 2017-2018-ci illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında müddətli həqiqi hərbi xidmətini şərəflə yerinə yetirdi. 2020-ci ilin sentyabr ayında Vətən müharibəsi başlayanda isə İlkin Ağakişiyev cəsarətlə döyüş meydanına atıldı. Suqovuşanın azadlığı uğrunda gedən şiddətli döyüşlərdə qəhrəmanlıq nümunələri göstərdi. O, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda canını fəda etməkdən çəkinmədi. Oktyabrın 8-də Ağdərə istiqamətində şəhidlik zirvəsinə ucaldı, amma onun ruhu millətin qəlbində əbədi yaşadı. Noyabrın 27-də Mingəçevirin Şəhidlər Xiyabanında doğma torpağa əbədi qovuşdu. O, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15 dekabr 2020-ci il tarixli sərəncamı ilə ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə, 24 iyun 2021-ci il tarixli sərəncamla isə "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı və "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi. İlkin Ağakişiyev vətən sevgisi, igidliyi və şücaəti ilə bir millətin qürur mənbəyidir və onun həyahı gələcək nəsillərə vətənpərvərlik dərsi, qəhrəmanlıq örnəyidir. O, sönməz ulduz kimi Azərbaycan tarixində parlayacaq, xalqının qəlbində əbədi yaşayacaqdır. Asim Əliyev – Vətənə Sadiq Bir Ömür   1998-ci ilin sentyabr ayının 17-də, Sabirabad rayonunun Əsədli kəndində doğulan Asim Əliyev uşaqlıqdan ürəyində vətən sevgisi ilə böyümüşdü. O, sıradan bir gənc deyildi, onun baxışlarında və əməllərində hər zaman bir qürur, bir məsuliyyət vardı. Vətən onun üçün təkcə doğulduğu torpaq deyil, qəlbində yaşadan, canını fəda etməyə hazır olduğu müqəddəs bir məfkurə idi. 2020-ci ilin sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi tariximizin ən şanlı səhifələrindən biri oldu. Azərbaycan Ordusunun igid əsgərləri kimi Asim də döyüş meydanına atıldı. O, yalnız bir əsgər yox, Vətən uğrunda döyüşən qəhrəman ruh idi. Qarabağın dağlarında, Füzulinin torpaqlarında şəhidlik zirvəsinə yüksəlmək onun vətənə olan ən böyük sevgisinin əyani sübutu oldu. Oktyabrın 14-də Asim Əliyev öz canını, gənc həyatını vətən torpağı uğrunda fəda etdi. Onun şəhidliyi təkcə bir ailənin deyil, bütöv bir millətin ağrısı, qürur mənbəyi oldu. Sabirabadın Əsədli kəndində dəfn edilən Asim vətən sevgisinin əbədiyyətə çevrilən nümunəsi kimi yaddaşlarda yaşayacaq. Prezident İlham Əliyevin 15 dekabr 2020-ci il tarixli sərəncamı ilə Asim Əliyev “Vətən uğrunda” medalı ilə, 25 dekabr tarixli sərəncamla isə “Füzulinin azad olunmasına görə” medalı ilə ölümündən sonra təltif edildi. Bu medallar onun igidliyinin, şəxsi qəhrəmanlığının, vətənə olan sonsuz məhəbbətinin ən yüksək rəmzləridir. Asim Əliyevin həyatı və şəhidliyi bizə bir daha xatırladır: Vətən yalnız torpaq deyil, vətən azadlıq, şərəf, qəhrəmanlıq və fədakarlıqdır. Asim Əliyev  hər kəsin qəlbində yaşayan, gələcək nəsillərə vətən sevgisini miras qoyan bir qəhrəmandır. Vətən Uğrunda Son Nəfəs: Rahib Hacıismayılovun Şəhidlik Yolu Hacıismayılov Rahib Məmmədəmin oğlu 17 sentyabr 1991-ci ildə dünyaya gəlmişdi. Gənc yaşlarından vətənə sonsuz məhəbbətlə bağlı olan Rahib 2020-ci ilin sentyabr ayının 30-dan könüllü olaraq döyüşlərə atıldı. O, Vətən müharibəsinin ilk günlərindən döyüş meydanında idi. Tərtərin Tülkü Dərəsi, Qapanlı, Ballı Qaya istiqamətində gedən şiddətli, qanlı döyüşlərdə igidliklə vuruşdu. Ağdərə rayonu istiqamətində gedən amansız mübarizədə o, Vətənə olan sevgisi və fədakarlığı ilə əvəzsiz şücaət göstərdi. Oktyabrın 20-də Ağdərənin azadlığı uğrunda gedən qanlı döyüşlərdə qəhrəmancasına şəhid oldu. Rahib Hacıismayılov vətən üçün canından keçən, qəlbi Azərbaycan sevgisi ilə döyünən əsl qəhrəman idi. Onun igidliyi, vətənpərvərliyi və fədakarlığı Azərbaycan xalqının qürur mənbəyidir. Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün təmin olunması uğrunda gedən 44 günlük Vətən müharibəsində Rahib kimi minlərlə şəhid və qazilərimiz sayəsində 8 noyabr 2020-ci ildə Zəfərimiz rəsmi olaraq elan edildi, Azərbaycanın əzəli torpaqları düşmən tapdağından azad olundu. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamlarına əsasən Rahib ölümündən sonra "Vətən uğrunda", "Suqovuşanın azad olunmasına görə" və "Cəsur döyüşçü" medalları ilə təltif edildi. Bu medallar onun vətənə bağlılığının, qətiyyətinin və mərdliyinin əbədiləşdirilməsidir. Rahib kimi igidlərimizin qanı ilə yazılan bu zəfər tarixi gələcək nəsillərə vətən sevgisinin və qəhrəmanlığın ən parlaq nümunəsi olaraq həkk olunacaq. Onların xatirəsi daim qəlblərdə yaşayacaq, azad və müstəqil Azərbaycan isə əbədi var olacaq. Həsənov Pərviz Yolçu oğlu: Vətəninə Qanıyla Yazılan Şərəfli Bir Əfsanə Beyləqan rayonunun Kəbirli kəndində 17 sentyabr 1990-cı ildə doğulan Həsənov Pərviz Yolçu oğlu öz həyatını vətən sevgisinə bağlayan igidlərdən biri idi. Hər zaman könlündə yanan o alovlu vətən eşqi, onu Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında xidmətə çağırdı. O, böyük bir əzmlə, könüllü olaraq 2020-ci ilin sentyabrında başlayan Vətən müharibəsinin ön cəbhəsinə atıldı. Hər bir addımı ilə, hər bir nəfəsiylə Vətən torpaqlarının azadlığı uğrunda mübarizə aparan Pərviz 27 sentyabrdan başlayan döyüşlərdə Füzulinin azad olunması üçün canını fəda etməkdən çəkinmədi. O, igidlik nümunəsi oldu, qəhrəmanlıq dastanı yazdı. 20 oktyabr 2020-ci ildə Füzuli istiqamətində düşmənin mərmisinin yağışı altında Pərviz şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Onun qanı torpağa qarışdı, amma ruhu sonsuzluğa qovuşdu. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda canını fəda edən bu qəhrəman şəhidin xatirəsi Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15 dekabr 2020-ci il tarixli sərəncamı ilə “Vətən uğrunda” medalı ilə əbədiləşdirildi. Bu medalla yanaşı, Füzulinin azadlığına göstərdiyi şəxsi igidlik və şücaətə görə 25 dekabr 2020-ci il tarixində “Füzulinin azad olunmasına görə” medalı, həmçinin “Xocavəndin” və “Qubadlının” azad olunmasındakı misilsiz xidmətlərinə görə müvafiq medallarla təltif olundu. Pərviz Vətənin canı, xalqın qüruru, azadlıq uğrunda mübarizənin canlı rəmzi idi. Onun adı vətən torpaqlarının hər qarışında, şəhidlərin müqəddəs məzarlarında əbədi yaşayacaq. Vətən onun kimi oğullar sayəsində azad və müstəqildir. Eldəniz Hüseynov, sən bizim qəlbimizdə, tariximizdə və zəfər dastanımızda əbədi yaşayırsan Bir doğma diyarın səmasının altında yüksələn ucalıq var şəhidlik zirvəsi. O zirvəyə gedən yol igidlik, fədakarlıq və canını, qanını vətən yolunda qurban verməyi tələn edir. Bu yolda addımlayanların ən öncüsü Eldəniz Hüseynov kimi doğma torpağına bağlı, qəlbində xalqının azadlığı və istiqlaliyyəti üçün sonsuz məhəbbət daşıyan oğullar olur . 1996-cı ilin payızında İmişlidə dünyaya göz açan Eldəniz bir gənc kimi arzularla dolu idi. Lakin bu arzuların ən uca və ən müqəddəs olanı vətənin azadlığı üçün döyüşmək arzusu idi. 2020-ci ilin payızında Azərbaycan ordusunun igid əsgəri kimi o, ürəyindəki vətən sevgisi ilə silahlandı və Vətən müharibəsinin alovlu yollarına addım atdı. Eldəniz Hüseynov Cəbrayılın azadlığı uğrunda gedən qəhrəman döyüşlərin ön cəbhəsində dayandı. Düşmənin xəyallarını qıran, torpağımızı zəfərlə bürüyən igidlərin sırasında öz adı ilə tarixə düşdü. 9 oktyabr 2020-ci il bu tarix onun qəhrəmanlıq salnaməsinə qanlı, lakin qürur dolu bir səhifə olaraq yazıldı. Döyüş tapşırığının icrası zamanı şəhidlik zirvəsinə ucaldı. Eldəniz Hüseynovun igidliyi, onun şəhidlik məqamında göstərdiyi şücaət bir xalqın, bir millətin azadlıq eşqinin, qələbəyə olan ümüd yeri idi. Onun adı "Vətən uğrunda" medalı ilə, "Cəsur döyüşçü", "Cəbrayılın azad olunmasına görə" və "Qubadlının azad olunmasına görə" medalları ilə əbədi yaşadı. Eldənizin həyatını və ölümünü bir anlıq düşünəndə bu torpağın azadlığı üçün canından keçən bütün oğulların əziz xatirəsi canlanır. O, şəhidlik zirvəsində ucalaraq bizə bir mesaj verdi: azadlıq, müstəqillik və qələbə heç vaxt itkisiz ötüşmür. Bu yolda yalnız qorxmazlar, yalnız igidlər addımlaya bilər. Eldəniz Hüseynov kimi oğulların qanı ilə torpaqlarımız azad oldu, bayrağımız yüksəldi və tarix yenidən yazıldı. Onun adı, onun igidliyi, onun qəhrəmanlığı gələcək nəsillərə işıq olacaq, ürəklərdə cəsarət, Vətənə sonsuz sevgi olaraq qalacaq. Zəfərə Gedən Yol: Rəcəb İsmayılovun Qəhrəmanlıq Salnaməsi Azərbaycanın igid oğulları qanları ilə, canları ilə, qürurları ilə tarix yazdılar. Bu tarix 44 günlük Vətən müharibəsinin Zəfər səhifələrində həkk olundu. O səhifələrin qəhrəmanlarından biri də İmişlinin Əliqulular kəndində dünyaya göz açan Rəcəb İsmayılov idi. 2000-ci ilin 17 sentyabrında sadə bir kənddə doğulan Rəcəb 20 il sonra bütün Azərbaycanın qürur mənbəyinə çevriləcəkdi. Vətən sevgisi ilə böyüyən bu gənc torpaqların harayına biganə qala bilmədi. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və tarixə Qələbə müjdəçisi kimi düşən Vətən müharibəsində silaha sarıldı, döyüş meydanına atıldı. Rəcəb Füzulidə, Cəbrayılda, Qubadlıda və Laçında torpağın hər qarışında döyüşdü. O, cəbhədə vüqarla irəliləyən, düşmənin səngərini yarıb keçən, öz canı bahasına Zəfəri yaxınlaşdıran bir qəhrəman idi. Hər addımı ilə azadlıq salnaməsini yazırdı. 30 oktyabr 2020-ci il, Laçın uğrunda ağır döyüşlər gedirdi və Güləbird istiqamətində həyata keçirilən mühüm tapşırıq vardı. Rəcəb həmin tapşırığın icrasında ön sıralarda idi. O gün o, sonuncu dəfə Vətənə baxdı. Sonuncu dəfə nəfəsini çəkdi və Vətən yolunda şəhid oldu. 3 fevral 2021-ci ildə Rəcəb İsmayılov doğulduğu torpaqda - Əliqulularda torpağa tapşırıldı. Bu torpaq indi daha müqəddəsdir. Çünki altında bir igid yatır. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamları ilə Rəcəb İsmayılovun göstərdiyi qəhrəmanlıq dövlət səviyyəsində qiymətləndirildi. O, ölümündən sonra "Vətən uğrunda", "Cəsur döyüşçü", "Cəbrayılın azad olunmasına görə" və "Qubadlının azad olunmasına görə" medalları ilə təltif olundu. Bu medallar təkcə bir şəhidin yox, bir xalqın iftixarıdır. Rəcəb İsmayılovun adı gələcək nəsillərə örnək olacaq. Onun simasında biz igidliyi, vətənpərvərliyi və sarsılmaz iradəni görürük. O, şəhid oldu, amma Zəfərin parlaq ulduzuna çevrildi. Zəfər yolu şəhidlərin qanı ilə yoğrulub. Rəcəb və onun kimi yüzlərlə qəhrəman bu torpaqlar uğrunda şəhid oldu ki, Azərbaycan bütöv olsun, bayraq azad səmalarda dalğalansın. Onların ruhu azad Şuşanın səmalarında dolaşır, Zəngilanda günəşlə birlikdə doğur, Laçında qartallar kimi ucalır. 44 gün və bir əsrə bərabər bir Qələbə. Bu zəfərin hər anı şəhidlərin igidliyi ilə yazıldı. Rəcəb İsmayılov da bu tarixin sarsılmaz sütunlarından biridir. Onu unutmaq olmaz, unutmayacağıq da! Qalib bir xalqın qəhrəman övladı Rəcəb İsmayılov, ruhun qarşısında baş əyirik!    Zəfər Yolunun Qəhrəmanı – Elgün Kərimov 17 sentyabr 1999-cu ildə Yevlax rayonunun Aran qəsəbəsində bir uşaq dünyaya göz açdı. Elgün adını verdilər... Bu ad illər sonra Azərbaycanın igid oğullarından birinə çevriləcək, xalqın yaddaşına qəhrəman kimi həkk olunacaqdı. Hələ uşaqlıqdan vətənpərvər ruhla böyüyən Elgün sadə, zəhmətkeş ailənin övladı idi. 2006-2017-ci illərdə Aran qəsəbə 1 saylı tam orta məktəbində təhsil aldı. 2017-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə çağırılan Elgün Şəmkirdə kəşfiyyat bölüyündə xidmət etdi. Bu, onun ruhunda yaşayan vətən sevgisinin, qələbə əzminin sınağa çəkildiyi ilk mərhələ idi. Hərbi xidmətini şərəflə başa vurduqdan sonra, 2020-ci ilin avqustunda Elgün bir daha könüllü olaraq ordumuza MAXE hərbi qulluqçusu kimi qayıtdı. Azərbaycan Vətən müharibəsinin astanasında idi. 27 sentyabr 2020 tariximizin Zəfər səhifəsinin yazıldığı gün. Elgün Kərimov artıq bu tarixin qəhrəmanlarından biri idi. Murovdağ, Talış kəndi, Suqovuşan bu adlar indi tarixdir, bu adlar indi zəfərin rəmzidir. Və həmin məkanlarda Elgün kimi qəhrəmanlarımızın addım səsləri, mübariz ruhu qalır. 16 oktyabr 2020-ci ildə Suqovuşan istiqamətində gedən döyüşlər zamanı Elgün Kərimov şəhid oldu. O, şəhadəti ilə əbədiyyətə ucaldı, amma adı tariximizdə, qəlbimizdə, Vətən torpağında yaşamağa davam etdi. Cənnət məkanına çevrilən torpaqlarımızın hər qarışı onun və onun kimi igidlərin qanı ilə suvarıldı. 17 oktyabrda doğulduğu Aran qəsəbəsində torpağa tapşırıldı. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin sərəncamları ilə Elgün Kərimov ölümündən sonra bir sıra medallarla təltif edildi: "Vətən uğrunda" medalı, "Cəsur döyüşçü" medalı, "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı və nəhayət, ən yüksək dəyərli təltiflərdən biri 3-cü dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeni. Bu təltiflər bir ömrün, bir qəhrəmanlığın, bir vətən eşqinin nişanəsidir. Elgün Kərimovun adı bu xalqın Zəfər salnaməsində qızıl hərflərlə yazıldı. Zəfərin Qanlı Səhifəsi: Tural Məmmədovun Şəhidlik Zirvəsinə Ucalan Ömrü   Qarabağ... Bu ad illərlə sinəmizdə daşınıb gələn bir nisgil, bir həsrət idi. Və bu həsrətə son qoyan igidlərdən biri də Qızılhacılı kəndinin Vətənə qurban verdiyi qəhrəman oğlu Tural Məmmədov oldu. Tural Məmmədov 1990-cı il sentyabrın 17-də Qazax rayonunun Qızılhacılı kəndində dünyaya göz açdı. 1996-2007-ci illərdə Səməd Vurğunun adını daşıyan məktəbdə təhsil aldı. Hər bir azərbaycanlı oğul kimi Tural da Vətənə olan borcunu yerinə yetirmək üçün 2008-2010-cu illərdə Ağcabədidə yerləşən "N" saylı hərbi hissədə xidmət etdi. Amma Tural üçün bu xidmət sadəcə bir vəzifə deyil, bir başlanğıc idi. O, 2016-cı ildən etibarən müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmətə könüllü olaraq geri döndü. Çünki o bilirdi: bu torpaqların azadlığı üçün hələ yolun başlanğıcındayıq.           Vətən müharibəsi başlandı. Tural Məmmədov həmin günlərdə Murovdağ istiqamətində gedən ağır döyüşlərdə iştirak edirdi. Tural isə bir igid kimi döyüşürdü. O, həmin gün müharibənin ilk günü – şəhidlik zirvəsinə ucaldı. 11 dekabr 2020-ci ildə Tural Məmmədov Qazaxda, doğma torpağında dəfn olundu. Onun nəşi torpağa qovuşsa da, adı ucalarda yaşamağa başladı. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev onun igidliyini, vətənə olan sədaqətini yüksək qiymətləndirdi. Tural Məmmədov ölümündən sonra "Vətən uğrunda", "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" və "Döyüşdə fərqlənməyə görə" medalları ilə təltif edildi. Bu gün Tural Məmmədovun adı Azərbaycan Ordusunun şərəf lövhəsində yazılıb. İki övladı atalarının adını başıuca daşıyacaq. Onlar biləcəklər ki, onların atası bir zəfərin, bir dirənişin, bir xalqın qalibiyyət dastanının qəhrəmanıdır.Torpaq uğrunda ölən varsa, Vətəndir. Tural Məmmədov kimi şəhidlər sayəsində Azərbaycan əbədi var olacaq. Ruhun şad olsun, əziz şəhid. Zəfər sənin adınla qürur duyur. Zəfərin Səssiz Qəhrəmanı – Orxan Mönsümzadə   Tariximizin şanlı səhifələrindən biri olan 2020-ci il Vətən müharibəsi təkcə dövlətimizin ərazi bütövlüyünün bərpası deyil, həm də yüzlərlə igid oğulun qəhrəmanlıq dastanı oldu. O dastanlardan biri də Orxan Mönsümzadənin qısa, lakin mənalı ömür yolunda yazıldı. Orxan Mönsümzadə 1993-cü ilin 17 sentyabrında Ağdam rayonunun Birinci Baharlı kəndində dünyaya göz açdı. Əslən Kəlbəcərdən olan bu gənc ömrünün hər səhifəsində vətənə sevgi, torpağa bağlılıq və qeyrət hissi daşıyırdı. Elə bu duyğular onu həyatının ən şərəfli yoluna hərb yoluna çıxardı. Azərbaycan Ordusunda kiçik çavuş rütbəsi daşıyan Orxan topçu kimi xidmət edirdi. 2020-ci il sentyabrın 27-si – Azərbaycan tarixində Zəfər səhifələrinin yazılmağa başlandığı gündür. Orxan da silaha sarıldı, torpaqların işğaldan azad olunması üçün cəbhəyə yollandı. Bir gün sonra sentyabrın 28-də Ağdam istiqamətində gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına şəhid oldu. O, həyatının 27-ci payızını yaşaya bilmədi. Amma onun ruhu, adı və əməlləri əbədi olaraq Zəfər tariximizin bir parçasına çevrildi. Onun igidliyi dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirildi. Prezident İlham Əliyevin 15 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə Orxan Mönsümzadə ölümündən sonra “Vətən uğrunda” medalı ilə təltif edildi. Bu mükafat onun vətən qarşısında göstərdiyi fədakarlığın, şücaətin və əzmkarlığın simvoluna çevrildi. Daha sonra  2021-ci ilin 24 iyununda isə “Ağdamın azad olunmasına görə” medalı ilə təltif olundu. Orxan Mönsümzadə  adını tarixə yazanlardan oldu. O, Zəfərin səssiz qəhrəmanıdır. Onun qəlbində daşıdığı Vətən sevgisi, əsgər andına sədaqəti və şəhidliyi bizə bir daha xatırladır ki, bu torpaq əbəs yerə azad edilməyib. Hər qarış torpağın altında Orxan kimi qəhrəmanların əzmi, ruhu və canı var. Bu gün azad Ağdam torpağında əsən hər bir meh, onun kimi şəhidlərimizin ruhuna çəkilən duaları daşıyır. Zəfər onların adları ilə başlayır, onların ruhu ilə yaşanır. Ruhun şad olsun, Orxan! Zəfər sənin kimi igidlərin mirasıdır. Zəfərə gedən yol: Şəhid Pəhli Qəribovun ömür dastanı   Vətən... Bu kəlmənin hər bir səsi minlərlə igidin canı, qanı, ruhu ilə yazılıb bu torpağa. Onlardan biri də Pəhli Qəribovdur. 17 sentyabr 1993-cü ildə Kürdəmirdə dünyaya göz açan Pəhli sadə bir ailənin, lakin böyük ürəyə sahib bir vətənsevərin övladı idi. Uşaqlıq illəri torpağın nə demək olduğunu dərk etməklə, Vətənin necə seviləcəyini öyrənməklə keçdi. Orta məktəbi bitirdikdən sonra hərbi xidmətə yollanan Pəhli dövlətin verdiyi hər tapşırığı qeyrətlə yerinə yetirdi. Xidmətini başa vurduqdan sonra mülki həyata qayıtsa da, vətən üçün yenidən silaha sarılmaq zamanının gələcəyini hiss edirdi sanki. 2020-ci ilin iyul-sentyabr aylarında səfərbərliyə çağırıldı. Bu dəfə yol onu birbaşa tarixə aparırdı. 27 sentyabrda başlayan Vətən müharibəsi Pəhlini döyüş meydanına, igidlərin ön cəbhəsinə səslədi. Füzuli, Cəbrayıl, Xocavənd... Addım-addım irəliləyən zəfər yolunun şahidlərindən biri də o oldu. Səngərlərdə torpağın nə qədər müqəddəs olduğunu bir daha sübut etdi. Və nəhayət  Şuşa! Azərbaycanın mədəniyyət beşiyi, qürur qalası. 8 noyabr 2020-ci il... Tarixə Zəfər Günü kimi yazılan bu günün səhərində Pəhli Qəribov əmrə tabe olaraq son döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən şəhidlik zirvəsinə ucaldı. O, canını yalnız Şuşaya deyil, bütün Azərbaycana əbədi sevgi və sədaqətlə bağışladı. Pəhli Qəribov doğma torpağında - Kürdəmir Şəhidlər Xiyabanında torpağa tapşırıldı. Amma onun adı bu torpağın hər qarışında, xalqın yaddaşında əbədi yaşayacaq. Şəhidliyindən sonra Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamları ilə Pəhli Qəribov “Vətən uğrunda”, “Xocavəndin azad olunmasına görə”, “Şuşanın azad olunmasına görə”, “Füzulinin azad olunmasına görə” və “Cəsur döyüşçü” medalları ilə təltif olundu. Bu medallar millətin qəlbində daşıdığı qürur nişanələrinə çevrildi. Pəhli Qəribovun adı da, ruhu da bu zəfərin səsində yaşayır. O, bir ömrü Vətənə fəda etdi ki, biz azad nəfəs alaq, Şuşada bayraq dalğalansın, sabahlar daha parlaq olsun. Ruhun şad olsun, igid! Sən Zəfərin adısan. Tarix Yazan Müəllim: Şəhid Elgün Quliyev   17 sentyabr 1992-ci ildə Şamaxının Göylər kəndində bir uşaq dünyaya göz açdı. Elgün adını verdilər - qəlbində nur, yolunda günəş daşıyan bir ad. Bəlkə də o gün heç kim bilmirdi ki, bu uşaq bir gün özü tarix olacaq, özü bir millətin yaddaşına çevriləcək. Elgün Quliyev 1998-ci ildə Göylər kənd 2 saylı məktəbində təhsil almağa başladı, sonra yollar onu İsmayıllıya, Şəkiyə apardı. 2008-ci ildə Şəki İslam Kollecini bitirdi. 2010-2014-cü illərdə Sumqayıt Dövlət Universitetində “Tarix müəllimliyi” ixtisası üzrə təhsil aldı. 2014-cü ildə Vətən çağırdı, Füzuli rayonundakı "N" saylı hərbi hissədə xidmət etdi. Silahı əlinə aldı, torpağı qorumağın nə demək olduğunu öyrəndi. O illər hələ qəlbində bir arzu daşıyırdı: müəllim olmaq. 2020-ci ildə bu arzusu gerçəkləşdi. Müəllimlərin İşə Qəbulu imtahanından uğurla keçdi və Lerik rayonunun Sors kəndinə müəllim kimi təyin olundu. Amma tarix ona başqa bir rol yazmışdı: o artıq təkcə müəllim deyil, həm də qəhrəman olacaqdı. 2020-ci ilin sentyabrında Vətən savaşa qalxdı. Elgün tərəddüdsüz könüllü oldu. Bu torpaq uğrunda can verməyə hazır idi. Onun döyüş yolu Şuşaya qədər uzandı. Elgün Quliyev Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına şəhid oldu. O gün Elgün tarix yazdı. Şəhid Elgün Quliyev göstərdiyi igidliyə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamları ilə ölümündən sonra “Vətən uğrunda”, “Füzulinin azad olunmasına görə”, “Şuşanın azad olunmasına görə”, “Döyüşdə fərqlənməyə görə” medalları və 3-cü dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif olundu. O, indi Şamaxının Göylər kəndində uyuyur. Amma ruhu ucalarda Şuşanın qayalarında, Füzulinin dağlarında, hər azad edilmiş qarış torpaqda dolaşır.          Elgün Quliyev  tarix yazan müəllim. Adın yaddaşımızda, şəklin ürəyimizdə, ruhun Vətənin hər qarışında yaşayacaq. Zəfər səninlə başladı, səninlə əbədiləşdi... Zəfərə Aparan Yol Elvin Salahovun xatirəsinə…   17 sentyabr 2001-ci ildə Bakı şəhərində Elvin adlı bir uşaq dünyaya gəldi. Bu ad illər sonra bir millətin yaddaşına qızıl hərflərlə həkk olunacaqdı. O, qəlbində qeyrət, vicdan və vətən sevgisi ilə böyüyürdü. Elvinin təhsil yolu 2007-ci ildə Yasamal rayonundakı A.Məmmədov adına 38 saylı tam orta məktəbdə başladı. Uşaq yaşlarından çalışqanlığı, nizam-intizamı və əxlaqı ilə seçilirdi. 2015-ci ildə 9-cu sinfi əla və yaxşı qiymətlərlə bitirib Azərbaycan Dövlət Dəmiryolu Kollecinə daxil oldu. Dörd il ərzində burada da nümunəvi tələbə kimi yadda qaldı. 2019-cu ildə maşinist ixtisasına yiyələnərək məzun oldu. 2019-cu ilin oktyabrın 7-də o, Şabran rayonundan hərbi xidmətə yollandı. Xidmətə Ağcabədidə başladı. Andiçmə mərasimindən sonra Cəlilabadda yerləşən N saylı hərbi hissəyə göndərildi. Burada göstərdiyi rəşadət, fiziki və mənəvi hazırlıq onu Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin sıralarına yüksəltdi. 2020-ci ilin sentyabrında başlayan Vətən müharibəsi Elvinin ömür kitabında yeni bir səhifə açdı. O, Xüsusi Təyinatlı kimi ön cəbhəyə yollandı. Füzuli və Qubadlı istiqamətlərində döyüşlərə qatıldı. Hər addımı zəfərə aparan addım idi. Elvin silahdaşı ilə çiyin-çiyinə, bir dağın başından bir dərənin dərinliyinə qədər döyüşdü. Amma qəhrəmanlıq ucadır, çox ucadır ki, bəzən şəhidlik zirvəsində dayanır. 2020-ci ilin oktyabrın 23-də, Qubadlı uğrunda gedən şiddətli döyüşlərin birində Elvin snayper gülləsinə tuş gəldi. O, canını torpaq uğrunda fəda etdi. Elvin Salahov oktyabrın 24-də Bakı şəhərinin Badamdar qəsəbəsində son mənzilə yola salındı. Lakin onun ruhu, onun mübarizəsi və onun adı bu torpağın hər dağında, hər daşında yaşayır. Qəhrəmanlığa gedən yol – Pərvin Salmanzadənin ömür dastanı   1991-ci ilin 17 sentyabrında Astarada bir uşaq dünyaya gəldi - Pərvin Təbriz oğlu Salmanzadə. Hələ o zaman heç kim bilmirdi ki, bu körpənin alın yazısına vətən uğrunda qəhrəmancasına şəhid olmaq yazılıb. Ailənin 6 üzvündən biri olan Pərvin erkən yaşlarından zəhmətə, ailə qayğılarına bələd oldu. 1997-ci ildə Mirzə Fətəli Axundzadənin adını daşıyan 1 saylı kənd tam orta məktəbinin birinci sinifinə qədəm qoydu. Orta məktəbdə çalışqanlığı, sakitliyi və yardımsevərliyi ilə seçilirdi. 2008-ci ildə məktəbi bitirib, gələcəyə doğru addımladı. 2009-cu ildə Astara rayon Hərbi Komissarlığı tərəfindən həqiqi hərbi xidmətə çağırıldı. Vətən sevgisi və hərbi nizam-intizam onu hər kəsdən fərqləndirirdi. 2011-ci ildə hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra ailəsinə dəstək olmaq üçün "Azpetrol LTD" MMC-də çalışdı. Lakin ürəyindəki hərbçi ruhu onu yenidən silaha sarılmağa səsləyirdi. 2020-ci ildə Pərvin könüllü şəkildə orduya qayıtdı. Artıq bu dəfə o, "MAHHXHQ" olaraq müqavilə əsasında hərbi xidmətdə idi. Eyni ilin 27 sentyabrında başlayan Vətən müharibəsində o, ön cəbhədə idi. Ağdərə və Xocavəndin qanlı döyüşlərində igidlik göstərdi. Düşmənin canlı qüvvəsinə ciddi zərbələr endirdi, döyüş yoldaşlarına güvən verdi, öz canını təhlükəyə ataraq digərlərinin həyatını qorudu. 6 noyabr 2020-ci il Azərbaycan tarixində Şuşa uğrunda gedən ən gərgin döyüşlərdən birində Pərvin öz komandirini və silahdaşlarını xilas edərkən canını fəda etdi. O, bir qəhrəman kimi şəhid oldu. Şəhidin cənazəsi doğulduğu torpağa  gətirildi və Seyid Camaləddin türbəsi yaxınlığında torpağa tapşırıldı. Bu torpaq artıq müqəddəsdir, çünki onun qoynunda bir qəhrəman yatır.           Pərvin Salmanzadə ölümündən sonra Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən bir sıra yüksək medallarla təltif olundu: "Vətən uğrunda", "Cəsur döyüşçü", "Cəbrayılın azad olunmasına görə", "Füzulinin azad olunmasına görə", "Xocavəndin azad olunmasına görə", "Şuşanın azad olunmasına görə", "Döyüşdə fərqlənməyə görə". Bu medallar Pərvinin göstərdiyi şücaətin, fədakarlığın, əbədi qəhrəmanlığın rəmzidir. Pərvinin şəhadəti ilə sona çatan həyat yolu, əslində bir millətin qürur salnaməsinə çevrildi. O, ölümə meydan oxuyaraq Şuşaya, Qarabağa, Vətənə ZƏFƏR qazandıranlar sırasında yer aldı. Pərvin Salmanzadə bir tarix yazdı. Və bu tarix Zəfərlə  başa çatdı.      Cəlil Xəlilov: Azərbaycan Respublikası Müharibə, Əmək və Silahlı Qüvvələr Veteranları Təşkilatının sədri, polkovnik